Yabancıların Türkiye'de hukuka uygun biçimde kalabilmeleri, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu kapsamında düzenlenen izin rejimine tabidir. Kanunun 30. maddesi uyarınca yabancılar hukukunda altı temel ikamet izni türü bulunmaktadır. Bu kategoriler; kısa dönem ikamet izni, aile ikamet izni, öğrenci ikamet izni, uzun dönem ikamet izni, insani ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet izninden oluşmaktadır. Yabancının geliş amacı, ailevi durumu veya insani gereksinimleri doğrultusunda başvurulacak izin türü ve tabi olunan kanuni şartlar farklılaşmaktadır.
Kısa Dönem İkamet İzni ve Kapsamı
6458 sayılı Kanunun 31. maddesinde kısa dönem ikamet iznine başvurabilecek yabancılar sayılmıştır. Türkiye'de bilimsel araştırma yapacaklar, taşınmaz malı bulunanlar, ticari bağlantı kuracak ya da iş kuracaklar, hizmet içi eğitim programlarına katılacaklar, Türkiye Cumhuriyeti'nin taraf olduğu anlaşmalar veya öğrenci değişim programları çerçevesinde eğitim ve benzeri amaçlarla gelecekler ile turizm amaçlı kalacak yabancılar bu izin kapsamındadır.
Kısa dönem ikamet izinleri, kanundaki özel istisnalar saklı kalmak üzere, şartların karşılanması kaydıyla her defasında en fazla ikişer yıllık sürelerle verilebilir. Ancak Türkçe öğrenme kurslarına katılacak yabancılara verilecek izin en fazla iki defa ile sınırlandırılmıştır. Türkiye'de bir yükseköğrenim programını tamamlayan yabancılardan mezuniyet tarihinden itibaren 6 ay içinde başvuranlara ise bir defaya mahsus olmak üzere en fazla 1 yıl süreli ikamet izni tanınmaktadır. Öte yandan, Türkiye'de çalışmayan ancak Cumhurbaşkanınca belirlenecek kapsam ve tutarda yatırım yapacak yabancılar ile bunların yabancı eşi, kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocukları ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşlarına verilecek kısa dönem izinleri, şartlar korunduğu müddetçe her defasında en fazla 5 yıllık sürelerle düzenlenebilir.
Aile İkamet İzninin Kapsamı ve Süresi
Aile birliğini koruma amacı taşıyan aile ikamet izni, belirli statülere sahip destekleyiciler üzerinden düzenlenir. 6458 sayılı Kanunun 34. maddesi uyarınca Türk vatandaşları, mavi kart sahipleri, ikamet izinlerinden herhangi birine sahip olup Türkiye'de en az 1 yıldır ikamet izniyle ikamet eden yabancılar ile mülteciler ve ikincil koruma statüsü sahipleri destekleyici olabilmektedir. Destekleyiciye bağlı olarak aile ikamet izni talep edebilecek fertler; destekleyicinin yabancı eşi ile kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuklarıdır.
Aile ikamet izni her defasında en fazla 3 yıllık süreyle verilebilir; ancak bu iznin süresi hiçbir koşulda destekleyicinin kendi ikamet izni süresini aşamaz. Aile ikamet iznine sahip yabancı çocuklar, 18 yaşına kadar öğrenci ikamet izni alma zorunluluğu bulunmaksızın ilk ve ortaöğretim kurumlarında eğitim alma hakkından yararlanırlar.
Aile İkamet İzninde Destekleyici ve Başvuru Şartları
6458 sayılı Kanunun 35. maddesi doğrultusunda aile ikamet izni taleplerinde destekleyicide belirli yeterlilikler aranır. Destekleyicinin, toplam geliri asgari ücretten az olmamak şartıyla ailedeki fert başına asgari ücretin üçte birinden az olmayan düzenli bir aylık gelire sahip olması, ailenin nüfusuna uygun barınma koşullarını sağlaması ve tüm aile bireylerini kapsayan sağlık sigortası yaptırmış bulunması gerekir. Ayrıca destekleyicinin başvuru tarihi itibarıyla son 5 yıl içinde aile düzenine karşı işlenen suçlardan mahkum edilmediğini adli sicil kaydıyla belgelemesi, Türkiye'de en az bir yıldır ikamet izniyle kalıyor olması ve adres kayıt sisteminde kaydının bulunması aranır.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 35Kaynağı aç
Destekleyicinin Türkiye'de en az bir yıl ikamet izniyle kalmış olması şartı; bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni bulunanlar, çalışma izni sahipleri, 5901 sayılı Kanunun 28. maddesi kapsamındaki mavi kartlılar ve Türk vatandaşlarıyla evli olan yabancılar bakımından uygulanmaz. Bununla birlikte mülteciler ve ikincil koruma statüsü sahipleri bakımından destekleyicide aranan gelir, barınma, sağlık sigortası, adli sicil kaydı, bir yıllık ikamet ve adres kaydı şartları idarece aranmayabilir.
Destekleyicinin yanında kalmak üzere aile ikamet izni talep eden yabancılarda ise destekleyicinin eşi ya da çocuğu olduğunu tevsik etme, anılan aile fertleriyle birlikte yaşama veya birlikte yaşama niyeti taşıma, evliliği sırf ikamet izni alabilmek amacıyla yapmamış olma, eşlerin her biri yönünden 18 yaşını doldurmuş bulunma ve Kanunun 7. maddesinde yer alan giriş engelleri kapsamına girmeme koşulları aranmaktadır.
Aile İkamet İzninden Kısa Döneme Geçiş Halleri
Aile ikamet izni belirli koşulların varlığı halinde kısa dönem ikamet iznine dönüştürülebilir. Türkiye'de en az 3 yıl süreyle aile ikamet izniyle kalmış olan yabancılardan 18 yaşını dolduranlar kısa dönem ikamet iznine geçiş hakkı kazanır. Benzer şekilde Türk vatandaşıyla evli olup en az 3 yıl aile ikamet izniyle kalmış yabancılar, boşanmaları halinde kısa dönem izni talep edebilirler. Ancak yabancı eşin aile içi şiddet sebebiyle mağdur olduğu yetkili mahkeme kararıyla sabit bulunuyorsa, bu durumda 3 yıllık ikamet şartı aranmaz. Destekleyicinin vefat etmesi halinde ise bu kişiye bağlı olarak aile ikamet izniyle kalmakta olan yabancılar herhangi bir süre şartı aranmaksızın kısa dönem ikamet iznine başvurabilirler.
Öğrenci İkamet İzni ve Çalışma Hakkı
6458 sayılı Kanunun 38. maddesi uyarınca Türkiye'de bir yükseköğretim kurumunda ön lisans, lisans, yüksek lisans ya da doktora düzeyinde öğrenim görecek yabancılara öğrenci ikamet izni verilir. Ayrıca masrafları ve bakımı gerçek veya tüzel kişilerce üstlenilen ilk ve orta dereceli okullarda öğrenim görecek yabancılara da veli veya yasal temsilcilerinin izni bulunmak kaydıyla öğrenimleri süresince birer yıllık sürelerle ikamet izni düzenlenebilir. Öğrenci ikamet izni yalnızca öğrenim gören yabancıya şahsi hak sağlar; öğrencinin anne, baba veya diğer yakınlarına ikamet izni alma hususunda bir hak kazandırmaz.
6458 sayılı Kanunun 41. maddesi doğrultusunda Türkiye'de örgün öğrenim gören yabancı ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencileri, çalışma izni almak koşuluyla çalışabilmektedir. Ancak ön lisans ve lisans düzeyindeki öğrenciler için çalışma hakkı öğrenimin ilk yılı tamamlandıktan sonra başlar. Bu öğrencilerin çalışma hakkına ilişkin usul ve esaslar İçişleri Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından müştereken düzenlenir ve ilgili mevzuat hükümlerine göre yürütülür.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 41Kaynağı aç
Uzun Dönem İkamet İzni ve Tanınan Haklar
Uzun dönem ikamet izni, Türkiye'de kesintisiz en az 8 yıl ikamet izniyle ikamet etmiş yabancılara veya Göç Politikaları Kurulunun belirlediği kriterlere uyan kişilere İçişleri Bakanlığının onayı ile valilikler tarafından süresiz olarak verilir. Mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri, insani ikamet izni sahipleri ve geçici koruma kapsamındaki yabancıların uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı bulunmamaktadır.
Kesintisiz en az 8 yıllık ikamet süresine dayalı başvurularda; başvuru sahibinin son 3 yıl içinde herhangi bir sosyal yardım almamış olması, kendisinin veya ailesinin geçimini temin edecek yeterli ve düzenli gelire sahip bulunması, geçerli bir sağlık sigortası sunması ve kamu düzeni ya da kamu güvenliği açısından bir tehdit teşkil etmemesi şartları birlikte aranır.
Uzun dönem ikamet iznine hak kazanan yabancılar; askerlik yapma yükümlülüğü, seçme ve seçilme hakkı, kamu görevlerine atanma, gümrük muafiyetiyle araç ithal etme ve özel kanunların münhasıran Türk vatandaşlarına tanıdığı haklar haricinde Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanırlar. Ancak Cumhurbaşkanı, uzun dönem ikamet izni sahibi yabancılara sağlanan bu haklara kısmen veya tamamen kısıtlama getirme yetkisine kanunen sahiptir.
İnsani İkamet İzni ve Verilme Sebepleri
İnsani ikamet izni, diğer ikamet izinlerindeki usul ve şartlar aranmaksızın resen de verilebilen, İçişleri Bakanlığının onayı alınarak valiliklerce en fazla birer yıllık sürelerle düzenlenen ve süresi uzatılabilen özel bir izin türüdür. Bu izin, olağan izin kategorilerine dahil olamayan ancak korunması veya sınır dışı edilmemesi gereken yabancılar için ihdas edilmiştir.
6458 sayılı Kanunun 46. maddesine göre insani ikamet izni; çocuğun yüksek yararının gözetilmesi gereken hallerde, haklarında sınır dışı etme veya Türkiye'ye giriş yasağı kararı alınmasına rağmen ülkeden çıkışları yaptırılamadığında veya ayrılmaları makul görülmediğinde verilebilir. Ayrıca yabancı hakkında Kanunun 55. maddesi uyarınca sınır dışı kararı alınamadığında, sınır dışı etme veya uluslararası koruma başvurusunun reddi kararlarına karşı yargı yoluna başvurulduğunda, geri gönderme işlemleri sürecinde, acil nedenlerle ya da kamu düzeni ve kamu güvenliği gerekçeleriyle Türkiye'de kalması icap eden yabancıların diğer izinleri alma imkanı bulunmadığında ve genel olağanüstü durumlarda insani ikamet izni düzenlenebilir.
İnsan Ticareti Mağduru İkamet İzni
İnsan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunan yabancılara, suçun etkilerinden kurtulabilmeleri ve adli makamlarla iş birliği kararını değerlendirebilmeleri amacıyla valiliklerce başlangıçta 30 gün süreli ikamet izni verilir. İyileşme ve düşünme süresi kapsamında tanınan bu izin, yabancının güvenliği, sağlığı veya özel koşulları dikkate alınarak en fazla altışar aylık dilimlerle uzatılabilir; ancak toplam uzatma ve kalış süreleri hiçbir şekilde 3 yılı aşamaz.
İnsan ticareti mağduru ikamet izninden faydalanan yabancıların, kendi girişimleriyle suçun failleri ile yeniden temas kurduklarının tespit edilmesi halinde verilen ikamet izni derhal iptal edilir. Bu düzenleme mağdurun adli süreçteki güvenliğini sağlamayı ve koruma statüsünün kötüye kullanılmasını engellemeyi amaçlar.
Öğrenci ikamet izni alan yabancının ailesi ikamet izni alabilir mi?
6458 sayılı Kanunun 38. maddesi uyarınca öğrenci ikamet izni, öğrencinin anne, baba veya diğer yakınlarına ikamet izni talep etme hususunda hiçbir hak kazandırmaz.
Aile ikamet izni olan eş boşandığında ikamet hakkı sona erer mi?
Türk vatandaşıyla evli olup en az 3 yıl aile ikamet izniyle kalmış yabancılar boşanma sonrasında kısa dönem iznine geçebilir; yabancı eşin aile içi şiddet mağduru olduğu mahkeme kararıyla sabitse 3 yıllık ikamet şartı aranmaz.
Türkiye'de öğrenci ikamet izni bulunanlar çalışabilir mi?
Örgün öğrenim gören ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencileri çalışma izni almak şartıyla çalışabilir; ancak ön lisans ve lisans öğrencileri için çalışma hakkı ilk yıldan sonra başlar.
Uluslararası koruma statüsü sahipleri uzun dönem ikamet iznine geçebilir mi?
Mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma veya geçici koruma statüsündeki yabancılar ile insani ikamet izni sahiplerine kanunen uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanınmamıştır.
Destekleyicinin bir yıllık ikamet şartından kimler muaf tutulmuştur?
Bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni olanlar, çalışma izni sahipleri, mavi kartlılar ve Türk vatandaşlarıyla evli bulunan yabancı destekleyiciler bakımından en az 1 yıl ikamet etmiş olma kuralı aranmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy