Yabancı İşçilerin İş Kanunu Kapsamındaki Konumu ve Eşit Davranma İlkesi
4857 sayılı İş Kanunu, uygulama alanı bakımından Türk vatandaşı ve yabancı uyruklu işçi ayrımı yapmamaktadır. Bir işverene iş sözleşmesiyle bağımlı olarak çalışan tüm bireyler kanunun koruması altındadır. Dolayısıyla Türkiye'de geçerli bir çalışma iznine sahip yabancı işçiler, 4857 sayılı Kanun ile sağlanan tüm temel haklardan ve yasal korumalardan yararlanır.
4857 sayılı İş Kanunu'nun 5. maddesi uyarınca iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaz. İşveren, esaslı sebepler bulunmadıkça tam süreli çalışan ile kısmî süreli çalışan veya belirsiz süreli çalışan ile belirli süreli çalışan işçi arasında farklı işlem uygulayamaz. Eşit davranma borcuna aykırılık halinde işçi, dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat ile yoksun bırakıldığı diğer haklarını talep edebilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 5Kaynağı aç
Çalışma İzni Şartı ve Sözleşmenin Geçersizliği Halleri
Yabancıların Türkiye'de hukuka uygun şekilde istihdam edilebilmesi yasal çalışma iznine tabi kılınmıştır. Geçerli bir çalışma izni bulunmaksızın çalışan yabancılar; 4857 sayılı İş Kanunu ve 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'nun sağladığı yasal haklardan, koruyucu düzenlemelerden ve iş güvencesinden yararlanamaz. İznin bulunmaması yabancı açısından sınır dışı edilme tehlikesini beraberinde getirir.
Çalışma izninin bulunmaması yabancı işçi ile akdedilen iş sözleşmesini geçersiz kılar. Bunun yanında kanun gereğince münhasıran Türk vatandaşlarına hasredilen avukatlık, noterlik, gümrük müşavirliği ve veterinerlik gibi mesleklerin yabancılar tarafından icra edilmek istenmesi de sözleşmeyi geçersiz hale getirir. Savunma sanayisi ile asker, polis ve özel güvenlik gibi silahlı ve güvenlik görevi gerektiren işlerde yabancı istihdamı kanunen mümkün değildir. İş sözleşmesi genel ahlaka, genel sözleşme kurallarına veya kamu düzenine aykırı konular içerdiğinde de geçersiz sayılabilir.
Uluslararası Koruma ve Geçici Koruma Kapsamında Çalışma İzni Başvurusu
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 17. maddesi uyarınca uluslararası koruma talebinde bulunan ve henüz başvurusu hakkında kesin karar verilmemiş kişiler ile şartlı mülteciler, başvuru tarihinden itibaren altı ay geçtikten sonra çalışma izni veya muafiyeti için başvuruda bulunabilir. Geçici koruma sağlanan yabancılar ise geçici koruma kimlik belgesinin düzenlenme tarihinden itibaren altı ay sonra çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti başvurusunda bulunma imkânına sahip olur.
Çalışma İzni Türleri ve İznin Süre Sınırları
6735 sayılı Kanun'un 10. maddesi uyarınca başvurunun olumlu neticelenmesi durumunda yabancıya, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak şartıyla belirli bir işyerinde ya da aynı işkolundaki işyerlerinde belirli bir işte çalışmak üzere ilk başvuruda en çok bir yıl geçerli çalışma izni düzenlenir. Aynı işverene bağlı kalınarak yapılacak uzatma başvurusunun kabulü halinde ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda ise en çok üç yıla kadar izin verilebilir. Farklı bir işveren nezdinde çalışmak amacıyla yapılan başvurular ise ilk başvuru hükümleri kapsamında değerlendirilir.
6735 sayılı ULUSLARARASI İŞGÜCÜ KANUNU m. 10Kaynağı aç
Türkiye'de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni bulunan yabancılar süresiz çalışma izni talebinde bulunabilir. Ancak kanunda belirtilen bu şartların taşınması yabancıya mutlak bir hak bahşetmez. Süresiz çalışma izni verilen yabancı, özel kanunlardaki düzenlemeler hariç tutulmak ve sosyal güvenliğe dair kazanılmış hakları saklı kalmak üzere uzun dönem ikamet izninin tanıdığı haklardan ve Türk vatandaşlarına tanınan yetkilerden faydalanır. Bununla birlikte süresiz izin sahibi yabancıların seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı bulunmadığı gibi askerlik hizmeti yapma yükümlülüğü de yoktur.
Profesyonel meslek mensubu yabancılara kanuni özel koşulları yerine getirmeleri halinde bağımsız çalışma izni verilebilir. Uluslararası işgücü politikası doğrultusunda değerlendirilen bağımsız çalışma izni; yabancının eğitimi, deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, yatırımın ekonomiye etkisi gibi ölçütler gözetilerek kanundaki genel süre sınırlamalarına bağlı kalmaksızın süreli olarak verilir.
İş Sözleşmesinin Niteliği, Kısmi Çalışma ve Deneme Süresi
4857 sayılı İş Kanunu'nun 15. maddesi uyarınca iş sözleşmelerine konulan deneme süresi en çok iki ay olabilir; bu süre toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Yabancı işçilerle yapılan sözleşmelerde iki ayı aşan ve toplu iş sözleşmesine dayanmayan deneme kayıtlarının yalnızca ilk iki aylık kısmı deneme süresi vasfını taşır. Deneme süresi içinde taraflar fesih bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız şekilde sözleşmeyi feshedebilir; ancak işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları saklı tutulur.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 15Kaynağı aç
Kısmi süreli iş sözleşmesi kapsamında çalışan işçiler, işyerinde çalışan tam süreli emsal işçilerle aynı haklardan yararlanır ve yalnızca kısmi süreli çalışma sebebiyle farklı bir muameleye tabi tutulamazlar.
6735 sayılı Kanun'un 10. maddesi çerçevesinde çalışma izinlerinin süreli veya süresiz verilmesi, yabancı işçinin sözleşmesinin belirli süreli mi yoksa belirsiz süreli mi kabul edileceğinin tayininde önem taşır. Süresiz çalışma izni için uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni koşulu aranmaktadır.
Çalışma Saatleri, Fazla Çalışma ve Dinlenme Hakları
4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesi uyarınca haftalık çalışma süresi en çok 45 saat, günlük çalışma süresi ise en çok 11 saattir. Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi ise günde en çok 7,5 saat, haftada en çok 37,5 saattir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 63Kaynağı aç
İş Kanunu'nun 41. maddesine göre haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak adlandırılır. Fazla çalışmanın her bir saati için ödenecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde elli zamlı biçimde ödenmesi suretiyle karşılanır. Fazla çalışma yapılabilmesi için işçinin onayı alınmalı ve toplam fazla çalışma süresi bir takvim yılında 270 saati aşmamalıdır.
Yabancı işçilerin 4857 sayılı İş Kanunu uyarınca yıllık ücretli izne hak kazanabilmeleri için en az bir yıl fiilen çalışmış olmaları şarttır; bu nedenle bir yıldan az süreli çalışma izni bulunan yabancı işçiler bakımından yıllık izin hakkı doğmaz. Buna karşılık ara dinlenmesi hakkı, iş sözleşmesinin türü veya çalışma izninin süresinden bağımsız olarak günlük ve haftalık fiili çalışma süreleri esas alınarak tüm işçilere tanınır.
Sosyal Güvenlik Yükümlülüğü ve İşsizlik Ödeneği
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca yasal çalışma izni ile çalışan yabancılar sigortalı sayılır. İşverenler yabancı personeli derhal Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmek ve sigorta girişlerini yapmak zorundadır. Yabancı çalışanlar sigorta işlemlerinin tamamında kendilerine tahsis edilen yabancı kimlik numarasını kullanır; sigorta primleri işçi ve işveren payları üzerinden tahakkuk ettirilir.
İşsizlik ödeneğinden yararlanmada vatandaşlık şartı bulunmamaktadır. 5510 sayılı Kanun kapsamında sigortalı bulunan ve yasal izinle çalışan yabancı işçiler de gerekli koşulları sağladıklarında işsizlik maaşı alabilir. Yabancı işçinin iş sözleşmesinin sona ermesinden önceki son üç yıl içinde en az 600 gün prim ödemiş olması, son 120 gün kesintisiz çalışması ve feshin kendi kusuru dışındaki bir sebepten kaynaklanması gerekir. Hak sahibi olan yabancı işçi, iş akdinin feshinden itibaren 30 gün içinde İŞKUR'a müracaat etmelidir.
Sözleşmenin Sona Ermesi, Kıdem Tazminatı ve İşe İade
Yasal çalışma izniyle belirsiz süreli çalışan yabancı bir işçinin kıdem tazminatına hak kazanabilmesi için aynı işverene bağlı olarak en az bir yıllık kıdeme sahip olması gerekir. Bunun yanında feshin işveren tarafından 4857 sayılı Kanun'un 25. maddesinin ikinci fıkrasındaki ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık halleri dışında bir nedene dayanması ya da sözleşmenin işçi tarafından kanunun 24. maddesindeki haklı sebeplerle feshedilmiş olması şarttır.
Çalışma izninin yetkili makamlarca yenilenmemesi veya izin alınamaması hali, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca işçiden kaynaklanan zorlayıcı neden teşkil eder ve bu durumda işverenin haklı fesih hakkı gündeme gelir.
Yabancı işçilerin işe iade davası açabilmesi için Türk vatandaşı işçilerle aynı kanuni şartlar aranır. İşçinin belirsiz süreli iş sözleşmesiyle istihdam edilmesi, kıdeminin en az altı ay olması, işyerinde en az 30 işçinin çalışması, feshin işverence geçerli bir sebebe dayandırılmaması ve işçinin belirli konumlardaki işveren vekillerinden olmaması gerekir.
İşten Ayrılış Bildirimi ve İzinsiz Çalıştırmanın İdari Sonuçları
İşveren, yabancı çalışanın işten ayrılması halinde bu durumu en geç 15 gün içinde ilgili sistem üzerinden Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bildirmekle yükümlüdür. Kanuni 15 günlük süre içinde bildirim yapılmaması durumunda işverene idari para cezası verilir.
Sosyal Güvenlik Kurumu uygulamasında yabancı uyruklu personele özgülenmiş ayrı bir çıkış kodu yer almaz; fesih veya askı durumuna uygun genel kodlar kullanılır. İzin veya vize süresi dolup iş akdi askıya alınacaksa SGK çıkış kodu 30; akit yenilenmeyerek sonlandırılacaksa kod 4; deneme süresi içinde feshedilmişse kod 1 bildirilir.
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 23. maddesinin sekizinci fıkrası gereğince, çalışma izni bulunmaksızın çalıştığı tespit edilen yabancılar sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir. İşveren veya vekili; izinsiz çalışan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini, ülkelerine dönüş masraflarını ve gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamakla yükümlüdür.
6735 sayılı ULUSLARARASI İŞGÜCÜ KANUNU m. 23Kaynağı aç
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 23. maddesi uyarınca çalışma izni bulunmaksızın yabancı çalıştırılması veya izinsiz çalışılması fiillerinin tekrarı halinde idari para cezaları bir kat artırılarak uygulanır.
Yabancı çalışanlar işsizlik maaşı alabilir mi?
Evet, yasal çalışma izniyle sigortalı çalışan yabancılar; son üç yılda en az 600 gün işsizlik sigortası primi ödemiş olmaları, son 120 gün kesintisiz çalışmaları ve kusurları olmaksızın işsiz kalmaları koşuluyla işten ayrıldıktan sonraki 30 gün içinde İŞKUR'a başvurarak işsizlik maaşından yararlanabilir.
Yabancı işçinin kıdem tazminatı alma şartları nelerdir?
Yabancı işçinin kıdem tazminatına hak kazanabilmesi için işyerinde en az bir yıllık kıdeme sahip olması, iş sözleşmesinin işveren tarafından ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık halleri dışında feshedilmesi veya işçi tarafından kanunun 24. maddesindeki haklı sebeplerle sona erdirilmesi gerekir.
İzinsiz yabancı işçi çalıştırmanın idari yaptırımları nelerdir?
Çalışma izni olmaksızın çalıştığı tespit edilen yabancılar sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir; işveren izinsiz yabancının ve varsa ailesinin konaklama, dönüş ve sağlık harcamalarını karşılamakla yükümlü tutulur ve tekrar eden ihlallerde idari para cezaları bir kat artırılır.
Yabancı personelin işten ayrılışı Bakanlığa ne kadar sürede bildirilir?
İşveren, yabancı çalışanın işten ayrılışını en geç 15 gün içinde ilgili sistem üzerinden Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bildirmek zorundadır; aksi halde idari para cezası uygulanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy