İş Davalarında Kanunda Belirlenen Başvuru Süreleri

İş uyuşmazlıklarında tabi olunan süreler sürecin aşamasına göre farklılık gösterir. Bireysel yahut toplu iş sözleşmesi ile kanundan kaynaklanan işçi veya işveren alacakları, tazminatlar ve işe iade istemlerinde mahkemeye gitmeden önce arabuluculuk sürecinin tüketilmesi bir dava şartıdır. Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği andan itibaren üç hafta içerisinde karara bağlar; zorunlu hâllerde bu zaman dilimi arabulucu tarafından en fazla bir hafta uzatılabilir. İşe iade uyuşmazlıkları ise ivedilikle sonuçlandırılmakta olup kanun metninde gün, ay veya yıl bazında ayrı bir bitirme süresi tayin edilmemiştir.

Arabuluculuğun dava şartı olduğu talepler

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 3. maddesinin birinci fıkrası, arabuluculuğu kanunda sayılan uyuşmazlıklar yönünden dava şartı kabul eder. Kanundan ya da bireysel veya toplu iş sözleşmesinden doğan işçi yahut işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade istemleri bu kapsamdadır. Söz konusu fıkra uyarınca bu alacak ve tazminatlara ilişkin itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında da arabuluculuk dava şartı olarak tatbik edilir; bu kural anılan maddede belirtilmeyen taleplere kendiliğinden teşmil edilemez.

Üçüncü fıkra sınırlı bir istisna getirir. İş kazasından veya meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında birinci fıkra uygulanmaz. Bu tazminatlarla bağlantılı tespit, itiraz ve rücu davaları da istisnanın içindedir. İstisna bu tazminatlar ve bunlarla birlikte sayılan davalarla sınırlıdır. Düzenleme, iş davalarının tamamını arabuluculuk şartının dışında bırakmaz.

Arabuluculuk süresinin başlaması ve faaliyetin bitmesi

Üç hafta, arabuluculuk faaliyetinin sonuçlandırma süresidir ve görevlendirme tarihinde işlemeye başlar. Uzatma her başvuruda kendiliğinden doğmaz. Uzatmayı arabulucu, zorunlu hâl bulunduğunda yapabilir ve süre en fazla bir haftadır. Arabuluculuk bürosuna başvuru anından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur. Bu ara dönemde hak düşürücü süre de işlemez. Hüküm, durma ve işlemezlik sonucunu bu zaman aralığı için kurar; hangi zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin etkileneceğini madde içinde ayrıca sıralamaz.

Arabulucu, faaliyeti birkaç hâlde sona erdirir. Taraflara ulaşılamaması bunlardan biridir. Taraflar katılmadığı için görüşme yapılamaması da yeterlidir. Görüşme yapılmışsa anlaşmaya varılması veya varılamaması faaliyetin bitiş sebebidir. Arabulucu son tutanağı düzenler ve durumu derhâl arabuluculuk bürosuna bildirir.

Son tutanak, kesin süre ve usulden ret

Anlaşmaya varılamamışsa davacı, buna ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucunun onayladığı bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Eklenmemişse mahkeme davacıya ihtarlı davetiye gönderir. İhtarda, tutanağın bir haftalık kesin süre içinde mahkemeye sunulması istenir. Süreye uyulmamasının sonucu olarak davanın usulden reddedileceği de bildirilir. İhtarın gereği yapılmazsa dilekçe karşı tarafa tebliğe çıkarılmaz ve dava usulden reddedilir. Bu bir hafta, yargılamanın toplam uzunluğu değil, tutanağın mahkemeye verilmesi için tanınan kesin süredir.

Arabulucuya hiç başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa mahkeme başka bir işlem yapmaksızın davayı, dava şartının yokluğu sebebiyle usulden reddeder. İşe iade talebinde bu ret ayrıca düzenlenmiştir. Arabulucuya başvurulmadan açıldığı için dava usulden reddedilirse ret kararı taraflara resen tebliğ edilir. Kesinleşen ret kararının resen tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya başvurulabilir. İki haftalık bu imkân işe iade başvurusuna ilişkindir.

Başvuru yeri, arabulucunun belirlenmesi ve yetki

Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki arabuluculuk bürosuna yapılabilir. İşin yapıldığı yerdeki büro da başvuru yeridir. Karşı taraf birden fazlaysa bunlardan birinin yerleşim yeri esas alınabilir. Büronun kurulmadığı yerlerde başvuru, görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne yapılır.

Arabulucu kural olarak komisyon başkanlıklarına bildirilen listeden büro tarafından belirlenir. Taraflar, listede bulunan herhangi bir arabulucu üzerinde anlaşırsa görevlendirilen kişi bu arabulucu olur.

Karşı taraf, büronun yetkisine en geç ilk toplantıda itiraz edebilir. İtiraz, yerleşim yerine ve işin yapıldığı yere ilişkin belgelerin sunulmasıyla yapılır. İtiraz reddedilirse aynı arabulucu yeniden görevlendirilir. Üç haftalık sonuçlandırma süresi ve en fazla bir haftalık uzatma, yeni görevlendirme tarihinden itibaren yeniden işlemeye başlar. İtiraz kabul edilirse, kararın tebliğinden itibaren bir hafta içinde yetkili büroya başvurulabilir. Bu durumda yetkisiz büroya başvurma tarihi, yetkili büroya başvurma tarihi kabul edilir.

Görüşmeye katılma, yer ve işçi sayılanlar

Görüşmeye taraf kendisi katılabilir. Kanuni temsilci aracılığıyla katılmak da mümkündür. Avukat aracılığıyla katılma da düzenlenmiştir. İşveren, yazılı belgeyle yetki verdiği çalışanı eliyle temsil edilebilir. Bu çalışan son tutanağı imzalayabilir. Yazılı belge şartı, çalışanın işveren adına temsiline bağlıdır.

Taraflar aksini kararlaştırmamışsa görüşmeler belirli bir alanla sınırlıdır. Bu alan, arabulucuyu görevlendiren büronun bağlı bulunduğu adli yargı ilk derece mahkemesi adalet komisyonunun yetki alanıdır.

13/6/1952 tarihli ve 5953 sayılı Kanunda düzenlenen gazeteci, bu madde kapsamında işçi sayılır. 20/4/1967 tarihli ve 854 sayılı Deniz İş Kanununda düzenlenen gemiadamı da aynı kapsamda işçi sayılır. Bu sayılma, maddenin arabuluculuk dava şartına ilişkindir.

Üçüncü maddede hüküm bulunmayan bir konuda, niteliğine uygun düştüğü ölçüde 7/6/2012 tarihli ve 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu uygulanır. Başvuru usulü, arabulucunun görevlendirilmesi ve görüşmelere dair diğer hususlar Adalet Bakanlığınca yürürlüğe konulan yönetmelikle belirlenir. Aynı maddenin on beşinci fıkrası iptal edilmiştir.

İşe iade talebinde bir ay ve iki hafta

4857 sayılı İş Kanunu'nun 20. maddesi, iş sözleşmesi feshedilen işçiye süreyle birlikte belirli bir iddia şartı da koyar. İşçi, fesih bildiriminde sebep gösterilmediğini ileri sürebilir. Gösterilen sebebin geçerli bir sebep olmadığını da ileri sürebilir. Bu iddialardan biriyle, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır. Bir ay, bildirimin tebliğ edildiği tarihten işlemeye başlar.

Arabuluculuk faaliyeti anlaşmayla kapanmazsa dava yolu iki haftayla sınırlıdır. Süre, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren işler ve dava iş mahkemesinde açılabilir. Taraflar anlaşırsa uyuşmazlık aynı iki hafta içinde iş mahkemesi yerine özel hakeme de götürülebilir. Özel hakem, tarafların anlaşmasına bağlı bir yoldur.

Feshin geçerli bir sebebe dayandığının ispatı işverene aittir. İşçi, feshin başka bir sebebe dayandığını iddia ederse bu iddiayı kendisi ispatlamakla yükümlüdür.

İşe iade davasının görülmesi ve istinaf

İşe iade davası ivedilikle sonuçlandırılır. Karara karşı istinaf yoluna başvurulursa bölge adliye mahkemesi ivedilikle karar verir. Bu karar kesin olarak verilir. Kesin karar, hükümde bölge adliye mahkemesinin kararına ilişkindir. Hüküm, ilk derece veya istinaf incelemesinin biteceği gün, ay ya da yılı ayrıca yazmaz. Yirminci maddenin dördüncü fıkrası iptal edilmiştir.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 345. maddesine göre istinaf başvuru süresi iki haftadır. Süre, ilamın usulen taraflardan her birine tebliğiyle işlemeye başlar. İstinaf süresini düzenleyen özel kanun hükümleri saklıdır. İş Kanunu'nun 20. maddesi, işe iade davası için bu iki haftadan ayrı bir istinaf başvuru süresi koymaz.

Geçersiz fesih, işe başlatma ve tazminat

İşverence geçerli sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli olmadığı mahkeme ya da özel hakemce tespit edilip feshin geçersizliğine karar verilmesi durumunda, işverenin işçiyi bir ay içinde işe başlatması zorunludur. Kanundaki bu bir aylık süre, uyuşmazlığın mahkemece karara bağlanma süresini göstermez. İlgili cümlenin kendisi bir aylık sürenin hangi andan başladığını ayrıca belirtmez. Mahkeme veya özel hakem feshin geçersizliğine karar verirken, işçinin işe başlatılmaması ihtimalinde ödenecek tazminat miktarını da hüküm altına alır.

İşçinin başvurusuna bağlanan süre ayrıca düzenlenmiştir. Kesinleşen mahkeme veya özel hakem kararı tebliğ edilince işçi, on işgünü içinde işe başlamak için işverene başvurmak zorundadır. On işgünü, davayı açmak veya yargılamayı bitirmek için öngörülmüş bir süre değildir. İşçi bu süre içinde başvurmazsa işverenin yaptığı fesih geçerli bir fesih sayılır. İşveren yalnız bu feshin hukuki sonuçlarından sorumlu olur.

İşçi başvurmasına rağmen işveren onu bir ay içinde işe başlatmazsa tazminat öder. Tutar, en az dört aylık ve en çok sekiz aylık ücretle sınırlıdır. Hüküm tek bir ay sayısı seçmez; alt ve üst sınırı birlikte koyar. Kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmayan süre için doğmuş ücret ve diğer haklar da ödenir. Bu ödeme en çok dört aya kadardır. Üst sınır, çalıştırılmayan sürenin dört ay kabul edileceğini veya davanın dört ay sürdüğünü göstermez.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 21. maddesi uyarınca mahkeme veya özel hakem, işe başlatılmama hâlinde ödenecek tazminat ile çalıştırılmayan süreye ait ücret ve diğer hakları, dava tarihindeki ücreti esas alarak parasal miktar biçiminde tespit eder.

İşçi işe başlatılırsa peşin ödenen iki kalem mahsup edilir. Bunlar, bildirim süresine ait ücret ile kıdem tazminatıdır. Mahsup, maddede belirtilen yukarıdaki fıkra hükümlerine göre yapılacak ödemeden gerçekleştirilir. İşe başlatılmayan işçiye bildirim süresi verilmemişse bu süreye ait ücret ayrıca ödenir. Bildirim süresine ait ücret peşin ödenmemişse de aynı sonuç doğar. Maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkraları sözleşme ile hiçbir suretle değiştirilemez. Aksi yöndeki sözleşme hükümleri geçersizdir.

İşe başlatma konusunda arabuluculuk anlaşması

Arabuluculuk, işçinin işe başlatılması konusunda anlaşmayla biterse tarafların üç noktayı belirlemesi zorunludur. İlki işe başlatma tarihidir. İkincisi, çalıştırılmayan süreye ait ücret ve diğer hakların parasal miktarıdır. Üçüncüsü, işe başlatılmama hâlinde ödenecek tazminatın parasal miktarıdır. Bu belirleme yapılmazsa anlaşma sağlanamamış sayılır ve son tutanak buna göre düzenlenir. İşçi, kararlaştırılan tarihte işe başlamazsa fesih geçerli hâle gelir. İşveren yalnız bunun hukuki sonuçlarından sorumlu olur. Bu sonuç, işe başlatma konusunda anlaşılmış olması hâline bağlanmıştır.

Ücret alacağında zamanaşımı

4857 sayılı İş Kanunu'nun 32. maddesine göre ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. Beş yıl, iş davasının kaç ayda veya yılda görüleceğini düzenlemez. Hüküm, ücret alacağının hangi süre içinde talep edilebileceğini gösterir. Kıdem tazminatı ve diğer işçilik alacakları, bu fıkradaki beş yıllık sürenin içine bu hükümle alınmış değildir. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

İlamlı icrada ödeme süresi

Para borcuna veya teminat verilmesine ilişkin bir ilam icra dairesine verildiğinde icra memuru borçluya bir icra emri tebliğ eder. İcra emrinde hükmolunan şeyin cinsi ve miktarı gösterilerek nihayet yedi gün içinde ödenmesi borçluya bildirilir. Bu süre içinde borç ödenmez veya hükmolunan teminat verilmezse ve icra mahkemesinden, istinaftan, temyizden ya da yargılamanın yenilenmesi yoluna başvurulan mahkemeden icranın geri bırakılmasına dair bir karar getirilmezse cebri icraya başvurulacağı ihtar edilir. Buradaki yedi günlük vade, yargılamanın karara bağlanma süresi değildir; ilamlı takip aşamasına mahsus kanuni bir bildirim süresidir.

Sürelerin birbirinden ayrılması

Bu süreler aynı işleve sahip değildir. Üç hafta ve en fazla bir haftalık uzatma, arabuluculuk faaliyetini sonuçlandırmaya ilişkindir. Bir haftalık kesin süre, anlaşmazlık tutanağının mahkemeye sunulması içindir. İşe iade yönünden bir ay, ancak fesih bildiriminde sebep gösterilmemesi veya gösterilen sebebin geçerli bir sebep olmaması iddiasında ve bildirimin tebliğinden itibaren arabulucuya başvuru süresidir. Anlaşmazlıktan sonraki iki hafta, son tutanaktan itibaren iş mahkemesinde dava açma süresidir. Taraflar anlaşırsa aynı süre özel hakeme başvuru süresidir. İstinaftaki iki hafta, ilamın usulen tebliğiyle başlar. Ücret alacağındaki beş yıl zamanaşımı süresidir. Mahkeme veya özel hakemce feshin geçersizliğine karar verilmesi üzerine işverenin işçiyi işe başlatma yükümlülüğü bir ay içinde yerine getirilir; ilk cümle bu sürenin başlangıç anını ayrıca tanımlamaz. İşçinin kesinleşen kararın tebliğinden sonraki başvurusu ise on işgünüdür ve başvuruya rağmen işe başlatmama hâli ayrı bir bir aylık süreye bağlanmıştır. İlamlı icradaki yedi gün ise para borcuna veya teminat verilmesine ilişkin ilamın icraya intikalinden sonraki ihtar süresidir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy