Vergi Usul Kanununda Vergi Cezaları ve Tutarları

213 sayılı Vergi Usul Kanununun 331. maddesine göre vergi kanunlarına aykırı davrananlar, vergi ziyaı cezası ve usulsüzlük cezaları ile Kanunda yazılı diğer cezalarla cezalandırılır. Vergi ziyaı cezası, 344. madde uyarınca ziyaa uğratılan verginin bir katı tutarındadır. 359. maddedeki hapis cezalarının uygulanması, bu vergi ziyaı cezasının ayrıca kesilmesine engel olmaz.

Vergi cezalarının genel ayrımı

331. madde yaptırımı vergi ziyaı cezası, usulsüzlük cezaları ve diğer cezalar olarak ayırır. Diğer cezaların hangi maddelerde toplandığı bu hükümde ayrıca tanımlanmaz.

Vergi ziyaının tanımı

341. maddeye göre vergi ziyaı, mükellefin veya sorumlunun vergilendirmeyle ilgili ödevini süresinde yapmaması ya da eksik yapması nedeniyle verginin geç tahakkuk etmesi veya eksik tahakkuk etmesidir. Şahsi veya medeni haller ya da aile durumu hakkında gerçeğe aykırı beyan da ziya sayılır. Sair suretlerle verginin noksan tahakkuk ettirilmesine veya haksız yere geri verilmesine yol açmak aynı hükmün kapsamındadır.

Vergi sonradan tahakkuk ettirilse, eksik kısım tamamlansa veya haksız iade geri alınsa da ceza uygulanmasına engel olunmaz.

Veraset ve intikal vergisinde bekleme süresi

342. madde, veraset ve intikal vergisine ilişkin mükellefiyette tahakkuk işlemi için beyanname süresinin bitiminden başlayarak 15 gün beklenmesini öngörür. Beyanname bu sürede verilirse vergi ziyaı olmamış sayılır. Mükellefe tebliğ edilmesi şartıyla yeniden 15 günlük mühlet verilir ve bu mühlet için de aynı sonuç uygulanır.

Vergi ziyaı cezasının katı ve artırımı

344. madde, 341. maddedeki hallerde ziya doğduğunda mükellef veya sorumlu hakkında ziyaa uğratılan verginin bir katı tutarında vergi ziyaı cezası kesileceğini düzenler. Ziya 359. maddedeki fiillerden doğmuşsa ceza üç kat uygulanır. Bu fiillere iştirak edenlere ise bir kat uygulanır.

Kanuni süresi geçtikten sonra verilen vergi beyannamesi için 344. maddeye göre kesilecek ceza yüzde elli oranında uygulanır. Vergi incelemesine başlandıktan veya takdir komisyonuna sevk edildikten sonra verilen beyannameler bu oran hükmünün dışındadır.

Mükellefiyet tesis ettirilmesi gerektiği halde buna uyulmadan, vergi dairesinin bilgisi dışında ticari, zirai veya mesleki faaliyet yürütülerek vergi ziyaına yol açılırsa artırım söz konusu olur. 344. maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkraları uyarınca kesilecek vergi ziyaı cezası yüzde elli yükseltilerek uygulanır. Aynı vergi türünde ve aynı dönemde daha sonra yapılacak tarhiyatlar nedeniyle kesilecek vergi ziyaı cezalarına da bu artırım uygulanır. Düzenleme, 28/7/2024 tarihli ve 7524 sayılı Kanunun 9. maddesiyle 344. maddede yer alır.

Birinci derece usulsüzlük fiilleri

352. madde usulsüzlükleri, maddede yazılı dereceler ve Kanuna bağlı 1 sayılı cetvele göre cezalandırır. Fiil re'sen takdiri gerektiriyorsa cetveldeki cezalar iki kat kesilir.

Birinci derecede, vergi ve harç beyannamelerinin süresinde verilmemesi, tutulması zorunlu defterlerden birinin tutulmaması ve defter kayıtları ile ilgili vesikaların doğru vergi incelemesine imkân vermeyecek ölçüde noksan, usulsüz veya karışık olması yer alır. Çiftçilerin 245. maddeye göre muhtar ve ihtiyar heyetinin davetine süresinde uymaması da birinci derecededir. Kayıt nizamına ilişkin 215 ila 219. maddeler ile mükerrer 242. maddeye uyulmaması birinci derece usulsüzlüktür; her incelemede, inceleme tarihine kadar aynı takvim yılında saptanan bu usulsüzlükler tek fiil sayılır. İşe başlamanın zamanında bildirilmemesi de birinci derecededir. Dördüncü bent, 22/7/1998 tarihli ve 4369 sayılı Kanunun 82. maddesiyle mülga olarak işaretlenmiştir.

Tasdik zorunluluğu bulunan defterlerden birinin tasdik ettirilmemesi birinci derece usulsüzlüktür. Kanuni sürenin bitiminden itibaren bir ay geçtikten sonra tasdik ettirilen defter, tasdik ettirilmemiş sayılır. Diğer ücretler üzerinden alınan gelir vergisinde tarh zamanı geçtiği halde verginin tarh ettirilmemesi de birinci derecededir. Onuncu bent, 18/4/1984 tarihli ve 2995 sayılı Kanunun 4. maddesiyle mülga olarak işaretlenmiştir. Veraset ve intikal vergisi beyannamesinin 342. maddenin ikinci fıkrasındaki süre içinde verilmiş olması birinci derece usulsüzlük olarak düzenlenir. 342. madde, aynı sürede verilen beyannamede vergi ziyaının olmamış sayılacağını ayrıca belirtir.

İkinci derece usulsüzlük fiilleri

İkinci derece bentler arasında, veraset ve intikal vergisi beyannamesinin sürenin bitiminden başlayarak 342. maddenin birinci fıkrasındaki süre içinde verilmiş olması da yazılıdır. Bendin sonunda 3/4/2002 tarihli ve 4751 sayılı Kanunun 7. maddesine ilişkin mülga kaydı vardır. Bu kaydın bendin bütününü mü yoksa hükümde ayrıca gösterilmeyen bir devamı mı kapsadığı tek sonuca bağlanamaz. Ekim ve sayım beyanının süresinde veya kanunda aranan bilgileri taşıyacak doğru biçimde yapılmaması ikinci derece usulsüzlüktür. Üçüncü bent, 18/4/1984 tarihli ve 2995 sayılı Kanunun 4. maddesiyle mülga olarak işaretlenmiştir.

İşe başlama bildirimi hariç, vergi kanunlarındaki bildirimlerin zamanında yapılmaması ikinci derecededir. Vergi karnesinin süre bitiminden itibaren 15 gün geçmesine rağmen alınmaması ve tasdiki zorunlu defterin tasdikinin süre bitiminden başlayarak bir ay içinde yaptırılmış olması da bu derecededir. Beyanname, bildirim, evrak ve vesikaların kanunen belirli şekil ve içeriğine, eklerine ve bunlara ilişkin diğer düzenlemelere uyulmaması ikinci derece usulsüzlüktür. Hesap veya işlemlerin doğruluğunu ya da açıklığını bozmamak şartıyla bazı evrak ve vesikaların bulunmaması veya ibraz edilmemesi de ikinci derecededir.

Fatura ve benzeri belgelerde özel usulsüzlük

353. maddenin birinci bendi; elektronik belge olması gerekenler dâhil fatura, gider pusulası, müstahsil makbuzu ve serbest meslek makbuzunun verilmemesini ve alınmamasını kapsar. Aynı bent, bu belgelerde gerçek meblağdan farklı meblağ yazılmasını, elektronik belge gerekirken Maliye Bakanlığının belirlediği zorunlu haller dışında kâğıt düzenlenmesini ve 227, 231 ile 234. maddelere göre hiç düzenlenmemiş sayılmayı da içerir.

Bu hallerde belgeyi düzenlemek ve almak zorunda olanların her birine, her belge için özel usulsüzlük cezası kesilir. Ceza, yazılması gereken meblağın veya meblağ farkının yüzde 10'udur. Bir takvim yılındaki ilk tespitte bu ceza 10.000 (17.000 TL) Türk lirasından, sonraki tespitlerde 2 sayılı cetveldeki tutarlardan aşağı olamaz. Aynı türden birden fazla belgenin tek tespitte düzenlenmediği anlaşılırsa her belgeye ayrı ceza kesilir; cetveldeki tespit sayısı bakımından bu bir tespit sayılır. Her belge türü için bir takvim yılındaki toplam ceza 10 milyon (17.000.000 TL) Türk lirasını geçemez.

Belgeyi almak zorunda olan kişi, idare öğrenmeden önce ve belgenin düzenlenmesi gereken süreyi izleyen beş iş günü içinde bildirirse alıcı adına özel usulsüzlük cezası kesilmez. Belgenin düzenlenmediği bu şartlarla bildirilirse, düzenlemek zorunda olan kişiye ceza üç kat uygulanır. Bu belgelerin yerine Kanun kapsamına girmeyen belge düzenlenirse düzenleyenin cezası iki kat uygulanır. Kanun dışı belgenin düzenlendiği, almak zorunda olan kişi tarafından beş iş günü içinde bildirilirse düzenleyenlere bu bentteki cezalar altı kat uygulanır.

Perakende fiş ve taşıma belgelerinde özel usulsüzlük

353. maddenin ikinci bendi; perakende satış fişi, ödeme kaydedici cihaz fişi, giriş ve yolcu taşıma bileti, sevk irsaliyesi, taşıma irsaliyesi, yolcu listesi, günlük müşteri listesi ve Maliye Bakanlığınca düzenlenmesi zorunlu tutulan belgelerin düzenlenmemesini, kullanılmamasını ve bulundurulmamasını kapsar. Düzenlenen belgenin aslı ile örneğinde farklı meblağlara yer verilmesi de bu bentte sayılır. Belgenin gerçeğe aykırı düzenlenmesi, elektronik belge gerekirken Bakanlığın belirlediği zorunlu haller dışında kâğıt düzenlenmesi veya 227. maddeye göre hiç düzenlenmemiş sayılması halinde her belge için ceza kesilir. Bir takvim yılındaki ilk tespitte tutar 10.000 (14.000 TL) Türk lirası, sonraki tespitlerde 2 sayılı cetveldeki tutarlardır.

Tek tespitte aynı türden birden fazla belgenin düzenlenmemesi, her belge için ayrı ceza doğurur; tespit sayısı bakımından ise bir tespit kabul edilir. Belgenin düzenlenmediğini işlemin muhatabı, idare öğrenmeden önce ve düzenleme süresini izleyen beş iş günü içinde bildirirse düzenlemek zorunda olan kişiye ceza üç kat uygulanır. Bu belgeler yerine Kanun kapsamında olmayan belge düzenlenirse düzenleyenin cezası iki kat uygulanır. Muhatap bunu beş iş günü içinde bildirirse düzenleyenlere bentteki cezalar altı kat uygulanır. Her belge türü için ceza toplamı, her tespitte 1 milyon (1.400.000 TL) Türk lirasını ve bir takvim yılında 10 milyon (14.000.000 TL) Türk lirasını geçemez.

Belgeyi almayan kişilere kesilen ceza

232. maddenin birinci fıkrasında 1 ila 5 numaralı bentlerde anılanlar dışında kalan kişiler, fatura ya da gider pusulasını almazsa her belge için özel usulsüzlük cezası kesilir. Müstahsil makbuzu ve serbest meslek makbuzu ile perakende satış fişi, ödeme kaydedici cihaz fişi, giriş ve yolcu taşıma bileti de aynı sonuca tabidir. Alınmadığı saptanan her belge için tutar 5.000 (8.700 TL) Türk lirasıdır. Bu bentten doğan cezaların toplamı bir takvim yılında 50.000 (87.000 TL) Türk lirasını geçemez. Bu kişiler, idare bilgi edinmeden önce ve belgenin düzenlenmesi gereken tarihi izleyen beş iş günü içerisinde düzenlenmediğini bildirirse adlarına özel usulsüzlük cezası kesilmez.

Defter, levha, muhasebe ve bildirim cezaları

Bent; günlük kasa defterini, günlük perakende satış ve hasılat defterini ve Maliye Bakanlığınca tutulup günü gününe kaydı zorunlu kılınan defterleri birlikte ele alır. Bu defterlerin işyerinde bulundurulmaması ceza kapsamındadır. Yazılması gereken işlemlerin günü gününe kaydedilmemesi ve defterlerin yoklama ile incelemeye yetkili olanlara istendiğinde ibraz edilmemesi de aynı kapsamdadır. Vergi kanunlarının uygulanması bakımından levha bulundurma veya asma zorunluluğuna uyulmaması bu hallerle birlikte düzenlenir. Sayılan hallerin her birinde her tespit için özel usulsüzlük cezası 10.000.000 (3.000 TL) liradır. Belirlenen muhasebe standartları, tek düzen hesap planı ve mali tablolara ilişkin usul ve esaslara, ayrıca muhasebe bilgisayar programlarının üretilmesi ve kullanılmasına dair kural ve standartlara uymayanlara 65.000 (110.000 TL) Türk lirası özel usulsüzlük cezası kesilir.

8. maddenin son fıkrasındaki mecburiyete uymadan işlem yapana her işlem için 10.000.000 (3.500 TL) lira özel usulsüzlük cezası kesilir. Belge basımı bildirimini belirlenen sürede yapmayan veya bildirimi eksik ya da hatalı yapan matbaa işletmecisine 1.400 (11.700) Türk lirası özel usulsüzlük cezası kesilir. Bildirim sürenin bitiminden itibaren 30 gün içinde yapılırsa ya da eksik veya hatalı bildirim bu sürede tamamlanır veya düzeltilirse ceza 1/2 oranında uygulanır. Bu bentteki cezaların toplamı bir takvim yılında 114.000 TL (2.200.000) tutarını aşamaz.

4358 sayılı Kanun uyarınca vergi kimlik numarası kullanması zorunlu kılınan kurum ve kuruluşlar, işlemlere ilişkin bildirimlerini belirlenen standart, araç ve zamanda yapmazsa özel usulsüzlük cezasıyla karşılaşır. Araçlar yazı, manyetik ortam, disket, mikrofilm ve mikrofiş gibi vasıtaları kapsar. Bu halde kesilecek ceza 75.000.000 lira (15.000 TL) tutarındadır. Cezayı ödeyenler, ödedikleri ceza bakımından, fiilleriyle cezanın kesilmesine yol açan kişilere rücu edebilir. 127. maddenin (d) bendi kapsamında Maliye Bakanlığının özel işaretli görevlisi ikaz ettiği halde durmayan aracın sahibi adına 15.000 (26.000) Türk lirası özel usulsüzlük cezası kesilir.

Mükerrer 227 kapsamındaki tasdik raporu, aynı maddenin üçüncü fıkrasının birinci cümlesinde belirtilen sürede ibraz edilmezse, ibraz şartına bağlanan mükellef adına özel usulsüzlük cezası kesilir. Ceza, yararlanılması raporun ibrazına bağlanan tutarın yüzde 5'idir; 50.000 (400.000) Türk lirasından az ve 500.000 (4.000.000) Türk lirasından fazla olamaz.

Özel usulsüzlükle birlikte vergi ziyaı

353. maddedeki usulsüzlük vergi ziyaı da doğurursa, ziyaın gerektirdiği vergi cezaları ayrıca kesilir ve bu cezalar hakkında 336. madde uygulanmaz. Maddenin uygulanmasına ilişkin diğer usul ve esasları belirlemeye Maliye Bakanlığı yetkilidir.

Kaçakçılık fiillerinde hapis cezası

359. maddede defter ve kayıtlarda hesap veya muhasebe hilesi yapanlar, işlemle ilgisi bulunmayan kişiler adına hesap açanlar ve kayda girmesi gereken hesap veya işlemi matrahı azaltacak biçimde tamamen ya da kısmen başka defter, belge veya kayıt ortamına kaydedenler sayılır. Defter, kayıt ve belgeleri tahrif edenler veya gizleyenler ile muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge düzenleyenler ve bu belgeleri kullananlar da aynı kapsamdadır. Bu kişiler hakkında on sekiz aydan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Noter tasdik kayıtları veya başka suretlerle varlığı sabit olan defter ve belgeler incelemede yetkililere ibraz edilmezse bu, gizleme kabul edilir. Gerçek bir işleme veya duruma dayanıp bunu nitelik ya da miktar bakımından gerçeğe aykırı yansıtan belge, muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belgedir.

Defter, kayıt ve belgeleri yok edenler, defter yapraklarını yok ederek yerine başka yaprak koyanlar veya hiç yaprak koymayanlar, belgelerin asıl ya da suretlerini tamamen veya kısmen sahte düzenleyenler ve bu belgeleri kullananlar üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Gerçek bir işlem veya durum yokken varmış gibi düzenlenen belge sahte belgedir. Kanuna göre yalnızca Maliye Bakanlığı ile anlaşması bulunan kişilerin basabileceği belgeleri, anlaşması olmadan basanlar veya bilerek kullananlar iki yıldan sekiz yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

359. maddenin (ç) bendi, Hazine ve Maliye Bakanlığınca yetkilendirilmediği halde ödeme kaydedici cihazın mührünü kaldıranlar ile cihazın donanım veya yazılımını değiştirenleri de sayar. Satışa ait mali belge veya bilginin cihazda kaydını engelleyen, kayıtlı bilgiyi değiştiren veya silen ya da Hazine ve Maliye Bakanlığına veya diğer kamu kurumlarına elektronik ortamda iletilmesi gereken belge, bilgi veya verinin iletilmesini önleyen veya gerçeğe uygun olmayan iletime yol açanlar üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

359. maddenin (d) bendi, 4733 sayılı Kanunla düzenlenen piyasalarda, yetki verilmiş olup olmadığına bakılmaksızın, mükerrer 257. maddenin birinci fıkrasının (6) numaralı bendi kapsamındaki özel etiket ve işaret zorunluluğuna ilişkindir. Özel etiket ve işaret sistemi ile veri merkezine aktarımı sağlayan sisteme fiziki veya bilişim yoluyla müdahale ederek Hazine ve Maliye Bakanlığına elektronik iletilmesi gereken belge, bilgi veya verinin iletilmesini önleyenler ya da gerçeğe uygun olmayan iletime yol açanlar üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Bildirim, ödeme ve indirim

371. maddede aranan pişmanlık şartları yerine getirilerek durum ilgili makamlara bildirilirse, bildirenler hakkında 359. madde hükmü uygulanmaz. Bu maddedeki fiillerle verginin ziyaa uğratıldığı saptanmasına bağlı tarhiyatta ödeme zamanı, indirim oranını değiştirir. Soruşturma evresinde tarh edilen verginin tamamı, gecikme faizi, gecikme zammının tamamı, kesilen cezaların yarısı ve bu yarım cezaya isabet eden gecikme zammı ödenirse verilecek ceza yarı oranında indirilir. Aynı ödemeler kovuşturma evresinde hüküm verilinceye kadar yapılırsa indirim üçte bir oranında uygulanır. Tarh edilen vergi ve vergi aslına bağlı kesilen ceza bulunmuyorsa verilecek ceza yarı oranında indirilir.

359. maddede, 8/4/2022 tarihli ve 7394 sayılı Kanunun 4. maddesiyle eklenen bir fıkranın iptal edildiği işaretlenmiştir. İptal edilen fıkranın kural içeriği hükümde gösterilmez. Bu maddedeki suçlar, birden fazla takvim yılı veya vergilendirme döneminde aynı suç işleme kararının icrası kapsamında işlenirse Türk Ceza Kanununun 43. maddesi uygulanır. Kaçakçılık suçları için 359. maddedeki cezaların uygulanması, 344. maddedeki vergi ziyaı cezasının ayrıca uygulanmasına engel olmaz.

Pişmanlıkta vergi ziyaı cezasının kesilmemesi

371. maddeye göre, beyana dayanan vergilerde vergi ziyaı cezasını gerektiren fiilleri işleyen mükellefler ve bu fiillere iştirak eden diğer kişiler, aykırı hareketlerini ilgili makamlara kendiliğinden dilekçe ile bildirirse maddede yazılı kayıt ve şartlarla haklarında vergi ziyaı cezası kesilmez. Hüküm, 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanunun 281. maddesiyle değişik metni gösterir. Bu madde hükümleri emlak vergisi bakımından uygulanmaz.

Bildirimden önce aynı konuda bir muhbir, herhangi bir resmi makama dilekçe veya tutanağa bağlanmış sözlü beyanla ihbarda bulunmamış olmalıdır. Dilekçe veya tutanağın resmi kayıtlara geçirilmesi şarttır. Dilekçe, haber verilen olayın ilgili olduğu vergi türü için mükellef nezdinde incelemeye başlandığı veya olay ile ilgili vergi türü takdir komisyonuna intikal ettirildiği günden önce verilmiş ve kayda geçirilmiş olmalıdır. Dilekçenin, kaçakçılık suçu oluşturan fiillerin tespitinden önce verilmiş olması da gerekir.

Hiç verilmemiş vergi beyannameleri, haber verme dilekçesinin verildiği tarihten başlayarak on beş gün içinde teslim edilir. Eksik veya yanlış beyan, haber verme tarihinden başlayarak on beş gün içinde tamamlanır veya düzeltilir. Haber verilen ve ödeme süresi geçmiş vergiler, geciken her ay ve kesri için 6183 sayılı Kanunun 51. maddesinde belirtilen gecikme zammı oranında bir zamla birlikte, haber verme tarihinden başlayarak on beş gün içinde ödenir.

Hazine ve Maliye Bakanlığı, 14/10/2021 tarihli ve 7338 sayılı Kanunun 42. maddesiyle eklenen fıkra uyarınca 371. maddenin uygulamasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye yetkilidir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy