Vatandaşlık Başvurusu ve İdari İşlemin Niteliği
Yabancıların Türk vatandaşlığına geçmek amacıyla yaptıkları başvurular üzerine idarece tesis edilen kabul ve ret kararları tek yanlı idari işlem niteliğindedir ve hukuka aykırılık iddiasıyla idari yargıda iptal davasına konu edilebilir. Türk hukukunda vatandaşlık başvuru koşulları 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu ile 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu kapsamında düzenlenmiştir. Türk vatandaşlığı doğumla veya sonradan yetkili makam kararı, evlat edinilme ya da seçme hakkının kullanılması suretiyle kazanılır. Vatandaşlık kazanmak isteyen yabancıların başvuruları İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğüne yöneltilir. İptal davası yoluyla hukuka aykırı bulunan ret kararının geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılması sağlanır.
Danıştay 10. Daire, E. 2017/1053, K. 2022/1213Kaynağı aç
Başvuru Usulü ve İbraz Edilmesi Gereken Belgeler
Türk vatandaşlığı başvurusunda ilgilinin talebini belirten dilekçe, pasaport veya vatansızlık belgesi, kimlik bilgilerini teyit eden doğum belgesi, evli ise soy bağını gösteren nüfus kayıt örneği ve medeni hal belgesi sunulur. Varsa Türk vatandaşı birinci veya ikinci derece akrabalara ait nüfus kayıtları, genel sağlık açısından tehlike teşkil edecek hastalık bulunmadığına ilişkin sağlık raporu, geçim durumunu kanıtlayan çalışma izni veya vergi levhası gibi gelir ve meslek belgeleri, vatandaşlık işlemlerini kapsayacak süreli ikamet tezkeresi ve adli sicile konu kesinleşmiş mahkeme kararı bulunuyorsa onaylı örneği başvuru dosyasına eklenir. Başvuru sahibinin başvuru ile randevu gününde bizzat Türkiye'de bulunması gerekir; sonraki aşamalardaki işlemler ise özel vekaletname verilerek temsilci aracılığıyla yürütülebilir. Türk vatandaşlığının kazanılması halinde kişinin önceki vatandaşlığını koruyabilmesi, vatandaşı olduğu ülkenin mevzuatının çifte vatandaşlığa izin vermesine bağlıdır.
Genel Başvuru ve Evlilik Yoluyla Vatandaşlık Şartları
5901 sayılı Kanun'un 11. maddesinde düzenlenen genel yoldan vatandaşlık başvurusunda yabancının; kendi millî kanununa veya vatansız ise Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olması, başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmesi, Türkiye'de yerleşmeye karar verdiğini davranışları ile teyit etmesi, genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden bir hastalığının bulunmaması, iyi ahlak sahibi olması, yeteri kadar Türkçe konuşabilmesi, kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olması ile millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir halinin bulunmaması şartları aranır. Kanun'un 16. maddesi kapsamında bir Türk vatandaşı ile evlenme doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz; en az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılarda aile birliği içinde yaşama, evlilik birliği ile bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmama ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmama koşulları aranır. Başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin ölümü nedeniyle evliliğin sona ermesi halinde aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz. Evlenmenin butlanına karar verilmesi durumunda ise evlenmede iyiniyetli olan yabancılar vatandaşlığını korur.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 11Kaynağı aç
İnceleme Komisyonu ve Güvenlik Soruşturması Süreci
İllerde kurulan Vatandaşlık Başvuru İnceleme Komisyonu, başvuru sahibini mülakata alarak soy durumunu, Türkçe konuşma yeterliliğini, meslek ve geçim durumunu, toplumsal uyumunu değerlendirir ve ulaştığı kanaati mülakat formuna işler. Evlilik yoluyla başvurularda il emniyet müdürlüğü aile birliği içinde yaşanıp yaşanmadığını, fuhuş yapma veya buna aracılık etme gibi bağdaşmaz davranışların bulunup bulunmadığını ve milli güvenlik ile kamu düzeni engelini inceler. Genel çerçevede ise ilgilinin yerleşim yeri güvenlik birimlerince soruşturma, Millî İstihbarat Teşkilatı ve Emniyet Genel Müdürlüğünce arşiv araştırması yapılır; komisyon gerektiğinde kamu görevlileri marifetiyle de tahkikat yürütebilir. Araştırma ve soruşturmalar kural olarak bir yıl geçerlidir; lakin idarece gerekli görülen hallerde bu süre beklenmeksizin yenilenebilir. Gerekli şartları sağlayanlar adına düzenlenen vatandaşlık dosyası karar verilmek üzere İçişleri Bakanlığına iletilir ve nihai kabul veya ret kararı Bakanlık tarafından verilir.
İdarenin Takdir Yetkisi ve Yargısal Sınırları
5901 sayılı Kanun'un 10. maddesi uyarınca aranan kanuni şartların taşınması, kişiye yetkili makam kararıyla vatandaşlık kazanılmasında mutlak bir hak sağlamaz. Sonradan Türk vatandaşlığının kazanılmasında uygulanacak temel ilke ve esaslar, kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alınarak İçişleri Bakanlığınca belirlenir. Bununla birlikte idarenin takdir yetkisi sınırsız ve keyfi olmayıp yargı denetimine tabidir. Başvurunun milli güvenlik ve kamu düzeni engeline dayandırılarak reddedilmesi halinde bu durumun somut bilgi ve belgelere dayandırılması zorunludur. Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in 72. maddesinde; terör, casusluk ve vatana ihanet gibi suçlarla ilişkisi tespit edilenler ile taksirli suçlar hariç ertelenmiş veya hükmün açıklanması geriye bırakılmış olsa dahi 6 aydan fazla hapis cezası alanların vatandaşlık kazanamayacağı belirtilmiştir. Danıştay 10. Dairesinin 2017/1053 E. ve 2022/1213 K. sayılı kararında ise resmi belgede sahtecilik suçu nedeniyle vatandaşlık başvurusu milli güvenlik ve kamu düzeni gerekçesiyle reddedilen davacının açtığı davada, işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı gerekçesiyle davanın reddine ilişkin ilk derece mahkemesi kararı oyçokluğuyla bozulmuş ve dosya yeniden karar verilmek üzere mahkemesine gönderilmiştir. Anılan karardaki karşı oy ise ilk derece mahkemesi kararının onanması gerektiği yönündedir.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 10Kaynağı aç
İdari İtiraz Usulü ve Dava Açma Süreleri
Vatandaşlık başvurusunun reddi kararına karşı doğrudan iptal davası açılabileceği gibi 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 11. maddesi kapsamında dava açma süresi içinde üst makama, üst makam bulunmuyorsa işlemi tesis etmiş makama başvurularak işlemin kaldırılması veya değiştirilmesi istenebilir. İdari makama yapılan bu başvuru, işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur. İdarenin başvuruya otuz gün içinde cevap vermesi zorunludur; otuz gün içinde bir cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. İsteğin açıkça ya da zımnen reddedilmesi halinde durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye devam eder ve başvuru tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır. İdari itiraz yoluna başvurulmaksızın doğrudan iptal davası açılması durumunda ise 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesi uyarınca ret kararının tebliğinden itibaren altmış günlük genel idari dava açma süresi geçerlidir. Bu süre içinde açılmayan davalar mahkemece re'sen reddedilir.
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 11Kaynağı aç
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 7Kaynağı aç
Görevli ve Yetkili Mahkeme ile Temsil Esasları
2577 sayılı Kanun'un 1. maddesi uyarınca idari uyuşmazlıkların çözümünde yazılı yargılama usulü uygulanmakta olup vatandaşlık başvurusunun reddine ilişkin işlemlere karşı açılacak iptal davalarında görevli yargı yeri idare mahkemeleridir. 2577 sayılı Kanun'un 32. maddesinde yer alan genel yetki kuralı uyarınca özel kanunlarda yetkili idare mahkemesinin gösterilmediği hallerde yetkili mahkeme işlemi yapan merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. Vatandaşlık başvurusunu karara bağlayan makam İçişleri Bakanlığı olduğundan bu davalarda yetkili mahkeme Ankara İdare Mahkemeleridir. Mahkemelerde tarafların temsiline ilişkin kanuni zorunlu istisnalar saklı kalmak üzere idare mahkemelerinde avukat tutma zorunluluğu bulunmamaktadır. Mahkemece işlemin iptaline karar verilmesi halinde hukuka aykırı idari işlem geçmişe etkili biçimde ortadan kalkar. Öte yandan vatandaşlık başvurusu reddedilen yabancılar, 5901 sayılı Kanun'da düzenlenen şartları taşımaları kaydıyla durumlarının yeniden incelenmesi amacıyla tekrar başvuruda bulunabilirler.
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 1Kaynağı aç
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 32Kaynağı aç
Vatandaşlık başvurusunun reddine karşı dava açma süresi kaç gündür?
Vatandaşlık başvurusunun reddi kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren altmış gün içinde iptal davası açılması gerekir. 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesi kapsamında idareye itiraz edilmesi halinde bu süre durur; idarenin otuz gün içinde cevap vermemesi veya olumsuz yanıt vermesi durumunda kalan süre işlemeye devam eder.
Türk vatandaşıyla evli olmak vatandaşlık kazanılması için yeterli midir?
Bir Türk vatandaşıyla evlenmek doğrudan vatandaşlık kazandırmaz; en az üç yıl evli olma ve evliliğin devam etmesi şartının yanı sıra aile birliği içinde yaşama, evlilik birliğiyle bağdaşmayan faaliyetlerde bulunmama ve kamu düzeni ile milli güvenliğe engel hali olmama şartları aranır.
İdare vatandaşlık başvurusunu kendi takdiriyle serbestçe reddedebilir mi?
5901 sayılı Kanun uyarınca kanuni şartların taşınması kişiye mutlak bir hak sağlamaz ve idarenin takdir yetkisi bulunmaktadır. Ancak idarenin takdir yetkisi sınırsız ve keyfi olmayıp yargısal denetime tabidir; milli güvenlik ve kamu düzeni dahil olmak üzere tesis edilen ret gerekçeleri somut bilgi ve belgelere dayandırılmadığı takdirde iptal davasına konu edilebilir.
Vatandaşlık başvurusunun reddi davasında hangi mahkeme görevli ve yetkilidir?
Vatandaşlık başvurusunun reddi kararlarının iptali davalarında görevli mahkeme idare mahkemesi olup 2577 sayılı Kanun'un genel yetki kuralı gereğince işlemi tesis eden İçişleri Bakanlığına karşı yetkili merci Ankara İdare Mahkemeleridir.
Vatandaşlık başvurusu reddedilen yabancı yeniden başvuru yapabilir mi?
Başvurusu reddedilen kişiler, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nda aranan yasal şartları taşımaları halinde vatandaşlık durumlarının yeniden değerlendirilmesi için tekrar idareye müracaat edebilirler.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

