Türkiye’de Uçak Satın Alımı ve Mülkiyetin Devri

Türkiye'de uçak satın alımı ve mülkiyetin devri, 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu ile Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler çerçevesinde özel şekil ve tescil koşullarına bağlıdır. 2920 sayılı Kanun'un 65. maddesi uyarınca, kanunda aksine bir hüküm yer almadığı sürece hava araçları menkul mal hükümlerine tabi tutulmuştur. Bununla birlikte mülkiyetin geçişi, ayni hakların kuruluşu ve bu hakların üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmesi genel taşınır teslimi kurallarından ayrılarak özel geçerlilik ve sicil şartlarına bağlanmıştır.

Mülkiyetin Devrinde Şekil Şartı ve Tescilin Hükmü

Hava aracının mülkiyetinin devrinde geçerli şekil kuralı 2920 sayılı Kanun'un 66. maddesinde yer alır. Anılan hüküm doğrultusunda, bir hava aracının bütünü veya paylı mülkiyete konu kısmı üzerinde ayni hak tesis edilmesi, devredilmesi ya da temliki amacıyla yazılı bir sözleşmenin kurulması zorunlu ve yeterli görülmüştür; yazılı düzenlenmeyen devir sözleşmeleri geçerlilik kazanmaz. Ayrıca bu nitelikteki sözleşmeler hava aracı siciline tescil olunmadığı müddetçe üçüncü şahıslara karşı hüküm doğurmaz.

Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü idari uygulamasında ise hava aracının sahip değişikliği işlemlerinde taraflardan noter huzurunda düzenlenen satış sözleşmesi, tescil müracaat formu, vergi ilişik kesme belgesi ve tescil sertifikasının aslı aranmaktadır. Kanunun aradığı yazılı geçerlilik şartının yanında tescil başvurusunun sonuçlandırılabilmesi için bu idari belgelerin eksiksiz sunulması gerekmektedir.

Hukuki İnceleme Sürecinde Uçak Sicili ve Takyidat Denetimi

Satın alma öncesinde yürütülen hukuki inceleme, hava aracının hukuki ve fiili durumunun tespiti bakımından sicil kayıtlarının tetkikini gerektirir. 2920 sayılı Kanun'un 50. maddesi gereğince Türk sivil hava araçlarının tescili Ulaştırma Bakanlığınca tutulan uçak siciline yapılır ve bu sicil hakkında Türk Medenî Kanunu'nun tapu siciline ilişkin 917. maddesi hükümleri kıyasen uygulanır. Kanunun 51. maddesi uyarınca uçak sicili aleni olup istemle ilgisini kanıtlayan kişiler tescil belgelerini, derdest işlemleri ve sicil dosyalarını inceleyebilir, masrafını karşılayarak bunların birer suretini alabilir.

Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü nezdindeki sicil kontrollerinde araç üzerindeki ipotek, haciz ve benzeri hukuki kısıtlamalar tetkik edilir. 2920 sayılı Kanun'un 69. maddesi doğrultusunda hava aracı üzerinde mevcut, müstakbel veya şarta bağlı bir alacağın temini için ipotek tesis edilebilir ve bu hak alacaklıya araç bedelinden alacağını karşılama yetkisi verir. Kanunun 70. maddesi uyarınca hava araçları üzerinde akdi ipotek malik ile alacaklının anlaşması ve sicile tescille kurulur; ipotek tesisine dair sözleşmenin yazılı biçimde yapılması ve tarafların imzalarının noter tarafından onanması zorunludur.

Türk Siciline Tescil Şartları ve Şirket Yapısı

Bir hava aracının Türk siciline kaydı için 2920 sayılı Kanun'un 49. maddesinde belirlenen milliyet kuralları aranır. Maddenin (b) bendi uyarınca, Türk Ticaret Siciline tescil edilmiş ticari işletmeler, kooperatifler ile birliklere ait hava araçlarının tescile uygun bulunması, kuruluşu yönetme ve temsile yetkili kişilerin sayıca üstünlüğünün Türk tabiiyetinde olmasına bağlıdır. Ayrıca şirket ana sözleşmesi uyarınca karar alma süreçlerindeki oy üstünlüğünün de Türk vatandaşlığına sahip ortakların elinde bulunması şart koşulmuştur.

Kamu kurumu niteliğindeki mesleki kuruluşlar, dernekler, siyasi partiler, sendikalar veya vakıfların mülkiyetindeki hava araçlarında 2920 sayılı Kanun'un 49. maddesinin (a) bendi uyarınca idare organındaki kişilerin sayıca çoğunluğunun Türk vatandaşı olması gerekir. 2920 sayılı Kanun'un 55. maddesi ise mevzuata uygun şekilde Türkiye'ye getirilen bir sivil hava aracının Türk Devletine, kamu tüzel kişilerine, Türk vatandaşlarına veya 49. maddedeki nitelikleri taşıyan tüzel kişilere en az altı ay müddetle münhasıran bunlar adına işletilmek üzere tahsis edilmesi durumunda uçak siciline geçici olarak tescil edilebilmesine olanak sağlamaktadır.

Yabancı Sicilden İthalat ve Teknik Uygunluk

2920 sayılı Kanun'un 60. maddesi uyarınca bir sivil hava aracının tescili için 49. maddeye göre Türk sivil hava aracı sayılması, başka bir ülkede tescilli olmaması ve Ulaştırma Bakanlığınca düzenlenmiş uçuşa elverişlilik belgesine sahip bulunması şarttır. Hava aracı daha önce yabancı bir sicilde kayıtlı ise o sicilden kaydının silindiğine dair belgenin ibraz edilmesi zorunludur. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü ilk tescil işlemlerinde yabancı sicilden terkin belgesi (de-registration certificate) veya uçağın sicile hiç kaydedilmediğini gösteren resmi belgeyi aramaktadır.

Yabancı sicilden gelen kullanılmış hava araçlarının teknik kabulünde SHT-21 düzenlemesi uygulanır. Bu kapsamda uçağın transfer anındaki uçuşa elverişlilik durumunu gösteren yetkili otorite beyanı, uçağın üretim, modifikasyon ve bakım standartlarını ortaya koyan tarihsel kayıtlar, ağırlık ve balans raporu, uçuş el kitabı ve uçuşa elverişlilik değerlendirme belgelerinin ibrazı gerekmektedir.

Cape Town Sözleşmesi ve Uluslararası Sicil Rejimi

Hava aracı alımlarında uluslararası teminat ve mülkiyet ihtilafları Cape Town Sözleşmesi ve Uçak Protokolü çerçevesinde çözümlenir. 2920 sayılı Kanun'un 68/A maddesi uyarınca, Taşınır Donanım Üzerindeki Uluslararası Teminatlar Hakkında Sözleşme ve Uçak Protokolü ile Türk kanunlarının aynı konuda farklı hükümler içermesi sebebiyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda anılan Sözleşme ve Protokol hükümleri esas alınır.

Cape Town Uçak Protokolü'nün V. maddesine göre, uluslararası sistem kapsamında bir satış sözleşmesinin geçerli sayılması için sözleşmenin yazılı yapılması, satıcının hava aracı nesnesi üzerinde tasarruf yetkisine sahip bulunması ve hava aracı nesnesinin Protokol'e uygun biçimde tanımlanması zorunludur. Protokol'ün XIV(3) maddesi uyarınca uçak motoru gövdeden bağımsız bir hava aracı nesnesi kabul edilir; motor üzerindeki mülkiyet veya diğer haklar motorun gövdeye takılması ya da sökülmesi nedeniyle etkilenmez.

Cape Town Sözleşmesi'nin 22. maddesi gereğince herhangi bir kişi Uluslararası Sicil üzerinden elektronik arama yapabilir ve kayıtların tarih ile saat bilgilerini gösteren arama sertifikası alabilir. Sözleşmenin 29. maddesi ve Protokol'ün XIV. maddesi uyarınca tescilli haklar kural olarak sonradan kaydedilen veya tescil edilmemiş haklara önceliklidir; tescilli satış kapsamında nesneyi edinen alıcı, tescilsiz veya sonradan tescil edilen haklardan ari olarak hak kazanırken iktisap anında Uluslararası Sicil'de önceden kayıtlı teminatlara tabi olarak mülkiyeti iktisap eder.

Türkiye, Cape Town Sözleşmesi'nin 39 ve 40. maddeleri kapsamında çekinceler ve beyanlarda bulunmuştur. Bu çerçevede Türk hukukuna göre uluslararası tescilli teminatlar karşısında önceliği bulunan belirli rızai olmayan hakların önceliği korunmuş, kamu hizmetleriyle bağlantılı belirli borçlar nedeniyle hava aracının alıkonulması hakları saklı tutulmuş, ayrıca belirli mahkeme hacizleri ile vergi ve kamu alacakları tescil edilebilir hak kategorileri arasında beyan edilmiştir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy