Türkiye’de Sınır Dışı (Deport) Kararı ve Hukuki Süreci

Sınır Dışı (Deport) Kararı ve Karar Alma Yetkisi

Sınır dışı kararı, Türkiye'de bulunan bir yabancının idari işlem tesis edilerek ülkeden çıkarılmasını ve kural olarak belirli bir süre boyunca ülkeye yeniden girişinin yasaklanmasını ifade eder. Türkiye'de sınır dışı işlemleri esas olarak 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu hükümleri doğrultusunda icra edilir. Bu işlem yalnızca fiilen ülkeden ayrılma mecburiyeti getirmekle kalmayıp, belirli süreli giriş yasakları ile gelecekte yapılması muhtemel vize ve ikamet izni taleplerinin olumsuz neticelenmesi sonucunu doğurabilir.

6458 sayılı Kanunun 53 üncü maddesi çerçevesinde sınır dışı etme kararı, Göç İdaresi Genel Müdürlüğünün talimatı üzerine ya da valilikler tarafından resen tesis edilir. Kararın gerekçeleriyle birlikte hakkında karar alınan yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilmesi zorunludur. İlgili yabancı avukat vasıtasıyla temsil edilmiyorsa kararın neticeleri, başvurulabilecek itiraz usulleri ve kanuni başvuru süreleri hakkında ayrıca bilgilendirilir. Kanunun 57 nci maddesi uyarınca, sınır dışı etme kararı alınması gerekip gerekmediğine ilişkin kolluk bildiriminden sonra valiliğin değerlendirme ve karar süresi kırk sekiz saati aşamaz.

Sınır Dışı Etme Kararının Kanuni Dayanakları

6458 sayılı Kanunun 54 üncü maddesinde sınır dışı etme kararının hangi koşullarda verileceği açıkça sıralanmıştır. Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar, vizesi iptal edilenler ve mevcut ikamet izinleri iptal edilen yabancılar bu kapsama dâhildir. Kabul edilebilir bir mazereti bulunmaksızın ikamet izni süresini bitim tarihinden itibaren on günden fazla ihlal edenler, ikamet iznini uzatma başvurusu reddedilmesine karşın on gün içinde çıkış yapmayanlar ile uluslararası koruma başvurusu reddedilen, geri çekilen, statüsü sona eren veya iptal edilenlerden yasal olarak kalma hakkı bulunmayanlar hakkında sınır dışı kararı alınır.

6458 sayılı Kanunun 54 üncü maddesinin (c) bendi uyarınca Türkiye'ye giriş, vize ve ikamet izinleri için yapılan işlemlerde gerçek dışı bilgi ve sahte belge kullananlar sınır dışı kapsamındadır. Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler (m. 54/1-ğ) ile hakkında Türkiye'ye giriş yasağı bulunmasına rağmen ülkeye girdiği tespit edilenler (m. 54/1-ı) de aynı madde kapsamında sınır dışı kararına konu olabilir.

Kamu düzeni veya kamu güvenliği yönünden tehdit oluşturan, suç işleyen ya da organize suç faaliyetleriyle irtibatı bulunan yabancılar sınır dışı kapsamındadır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 59 uncu maddesi doğrultusunda sınır dışı edilmesi gerektiği değerlendirilen kişiler hakkında işlem yapılır. Kanunun 54 üncü maddesinin ikinci fıkrasına göre; terör örgütü veya çıkar amaçlı suç örgütü yöneticisi, üyesi ya da destekleyicisi olanlar, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar kapsamında değerlendirilen uluslararası koruma başvuru veya statü sahipleri hakkında işlemlerin her aşamasında sınır dışı kararı tesis edilebilir. Uluslararası koruma başvurusu reddedilen, geri çekilen, statüsü sona eren veya iptal edilenlerden yasal olarak kalma hakkı bulunmayanlar da sınır dışı edilir.

Hakkında Sınır Dışı Kararı Alınamayacak Kişiler

6458 sayılı Kanunun 55 inci maddesi, belirli şartları taşıyan yabancıların sınır dışı edilmesine hukuki engel getirmiştir. Gönderileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacağına ilişkin ciddi emare bulunan kişiler hakkında sınır dışı etme kararı verilemez.

Ciddi sağlık sorunları, yaş veya hamilelik sebebiyle seyahat etmesi risk taşıyan yabancılar ile hayati tehlike arz eden hastalıklarının tedavisi sürerken sınır dışı edileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar koruma kapsamındadır. Mağdur destek sürecinden faydalanan insan ticareti mağdurları ve tedavileri neticelenene kadar psikolojik, fiziksel ya da cinsel şiddet mağdurları hakkında sınır dışı işlemi tesis edilemez. Bu istisnalara yönelik değerlendirmeler her kişi bakımından münferit olarak yürütülür; bu kişilere belirli bir adreste ikamet etme ve istenen biçim ve sürelerde bildirim verme yükümlülüğü getirilebilir.

Türkiye'yi Terke Davet ve Çıkış İzin Belgesi

6458 sayılı Kanunun 56 ncı maddesi uyarınca sınır dışı etme kararı alınan yabancılara, kararda belirtilmek kaydıyla ülkeyi terk edebilmeleri için on beş günden az olmamak üzere otuz güne kadar süre tanınır ve bu kişilere Çıkış İzin Belgesi verilir. Ancak kaçma ve kaybolma riski bulunanlar, yasal giriş veya çıkış kurallarını ihlal edenler, sahte belge kullananlar, asılsız belgelerle ikamet izni almaya çalışanlar ya da aldığı tespit edilenler ile kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlara bu süre tanınmaz.

İdari Gözetim ve Geri Gönderme Merkezleri

Hakkında sınır dışı etme kararı tesis edilen yabancılardan; kaçma ve kaybolma riski bulunan, Türkiye'ye giriş veya çıkış düzenlemelerini ihlal eden, sahte ya da asılsız belge kullanan, mazeretsiz olarak tanınan sürede ülkeyi terk etmeyen ya da kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit teşkil edenler hakkında valilikçe idari gözetim kararı alınır ya da 57/A maddesi uyarınca alternatif yükümlülükler belirlenir. İdari gözetim altına alınanlar, yakalamayı gerçekleştiren kolluk birimince kırk sekiz saat içinde geri gönderme merkezlerine intikal ettirilir.

Geri gönderme merkezlerinde idari gözetim süresi azami altı aydır. Yabancının sınır dışı sürecinde iş birliği yapmaması veya kendi ülkesine dair doğru bilgi ve belgeleri sunmaması sebebiyle işlemler tamamlanamazsa bu süre en fazla altı ay daha uzatılabilir. Valilik, gözetimin sürmesinde zorunluluk bulunup bulunmadığını her ay düzenli biçimde değerlendirir; gerek görüldüğünde otuz günlük süre beklenmeksizin gözetim derhal sonlandırılarak alternatif yükümlülükler tayin edilir. Yabancının uyruğunun saptanması amacıyla elektronik ve iletişim aygıtları incelenebilir; bu yolla elde edilen veriler bu amaç dışında kullanılamaz.

İdari gözetim kararı, süre uzatımları ve aylık değerlendirme sonuçları gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir; avukatı bulunmayan kişiye itiraz usulleri ve kanuni süreler bildirilir. İdari gözetime tabi tutulan kişi, temsilcisi ya da avukatı sulh ceza hâkimine başvuruda bulunabilir. Bu başvuru gözetim uygulamasını durdurmaz. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde karara bağlar ve verilen karar kesindir. İdari gözetim koşullarının ortadan kalktığı veya başkalaştığı iddiasıyla sulh ceza hâkimine yeniden başvuru imkânı tanınmıştır. İdari gözetim kararına karşı yargı yoluna başvuran ve avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayan kişilere, talepleri hâlinde 1136 sayılı Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır.

İdari Gözetime Alternatif Yükümlülükler

6458 sayılı Kanunun 57/A maddesi, idari gözetim kararı alınmayan ya da gözetimi sonlandırılan yabancılara alternatif tedbirler öngörmektedir. Bu çerçevede belirli adreste ikamet etme, bildirimde bulunma, aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı, kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esasıyla görev alma, teminat ve elektronik izleme şeklinde yükümlülüklerden bir veya birkaçı getirilebilir. Bu yükümlülüklerin toplam süresi yirmi dört ayı geçemez. 57 nci maddenin ikinci fıkrası kapsamında olup da idari gözetim altına alınmayan yabancılara bu yükümlülüklerden en az birinin getirilmesi zorunludur.

Alternatif yükümlülükler gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir; avukatı bulunmayan yabancı veya yasal temsilcisi kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir. Elektronik izleme yükümlülüğüne itiraz edilmek istendiğinde sulh ceza hâkimine başvurulabilir; bu başvuru yükümlülüğü durdurmaz ve hâkim incelemeyi beş gün içinde kesin olarak sonuçlandırır. Yükümlülüklere uymayan yabancılar idari gözetim altına alınabilir. Teminat yükümlülüğü getirilip de mücbir sebepler ve devam eden yargı sürecinin dışında kalan hallerde yabancı belirlenen sürede Türkiye'den çıkmazsa teminat Hazineye irat kaydedilir. Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça düzenlenir.

Sınır Dışı Kararına Karşı İdare Mahkemesinde İptal Davası

Sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurulabilir; bu hüküm 21/11/2024 tarihli ve 7533 sayılı Kanunun 36 ncı maddesiyle değiştirilmiş olup yürürlükteki şeklidir. Yargı merciine başvuran kişi, açtığı davayı sınır dışı etme kararını tesis eden idari makama da bildirir.

6458 sayılı Kanunun 53 üncü maddesinin üçüncü fıkrası gereğince yabancının rızası saklı kalmak üzere, yedi günlük dava açma süresi içinde ya da yargı merciine başvurulması hâlinde yargılama neticelenene kadar yabancı sınır dışı edilemez. Bunun yanı sıra idare mahkemesinden yürütmenin durdurulması da talep edilebilir; mahkemenin bu yönde karar vermesi hâlinde sınır dışı işlemi askıya alınır ve yabancı dava süresince ülkede kalmayı sürdürür.

İdare mahkemesindeki dava süreci dosyanın tekemmül etmesinden veya ara karar yahut duruşma gereken hâllerde bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde neticelendirilir ve mahkemenin bu hükmü kesindir. Davacının beyan ettiği adrese tebligat yapılamaması durumunda 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 26 ncı maddesinin üçüncü fıkrasındaki süre iki ay olarak tatbik edilir ve duruşma açılması mahkemenin takdirine bağlıdır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy