6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, sınır dışı edilmeme güvencesini Vatansız Kişi Kimlik Belgesine sahip kişilere bağlar. Bu kişiler, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturmadıkları sürece sınır dışı edilmez. Vatansızlığın tespiti Genel Müdürlükçe yapılır; vatansız kişilere Türkiye’de yasal olarak ikamet edebilme hakkı sağlayan belge düzenlenir.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 50Kaynağı aç
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 51Kaynağı aç
Tespit yetkisi ve kimlik belgesi
Kanun’un 50. maddesinin birinci fıkrası, vatansız olup olmadığının belirlenmesini Genel Müdürlüğe bırakır. Tespit edilen vatansız kişilere, ülkede yasal ikamet hakkı veren Vatansız Kişi Kimlik Belgesi düzenlenir. Başka bir ülke tarafından vatansız kişi işlemi görenler, bu belgenin sağladığı haktan yararlandırılmaz.
İkinci fıkra, vatansız kişilere belge alma yükümlülüğü getirir. Belgeyi valilikler düzenler; bunun için Genel Müdürlüğün uygun görüşü alınır. Belge harca bağlı değildir, ikamet izninin yerini tutar, iki yılda bir valilikçe yenilenir ve üzerinde yabancı kimlik numarası bulunur.
Belgeye sahip olarak ülkede geçen süreler, ikamet süreleri toplanırken dikkate alınır. Kişi herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanırsa belge geçerliliğini yitirir. Tespitin ve belgeye ilişkin usulün nasıl yürütüleceği yönetmeliğe bırakılmıştır.
Belge sahibinin hakları ve sınır dışı güvencesi
51. maddenin birinci fıkrası, sayılan imkânları belge sahiplerine tanır. Bu kişiler, Kanunda öngörülen ikamet izinlerinden birini almak için başvurabilir. Hüküm başvuru imkânını düzenler; başvurunun kabul edileceğini ayrıca söylemez.
Aynı fıkranın (b) bendi, belge sahiplerinin kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturmadıkları sürece sınır dışı edilmeyeceğini belirtir. Güvence metinde belge sahiplerine bağlanmıştır. 54. maddenin birinci fıkrası ise sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınacağını düzenler. Belge sahibi bakımından iki hükümdeki kişi çevresi ve tehdit ifadesi aynı değildir; bu nedenle iki metinden tek bir sonuç kendiliğinden çıkarılmaz.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 54Kaynağı aç
Belge sahipleri, yabancılarla ilgili işlemlerde aranan karşılıklılık şartından muaf tutulur. Çalışma izniyle ilgili iş ve işlemlerde 4817 sayılı Kanun hükümlerine tabidirler. 5682 sayılı Kanun’un 18. maddesi hükümlerinden yararlanabilirler.
Sınır dışı kararı alınacak yabancılar
54. maddenin birinci fıkrası, aşağıda sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınacağını söyler. Bu genel düzenleme, belge sahipleri için 51. maddede yazılı sınır dışı edilmeme güvencesinin metnini değiştirmez. Karar, Genel Müdürlüğün talimatı üzerine veya resen valiliklerce alınır. Bu usul hükmü, belge sahiplerine ilişkin (b) bendindeki sınırı kaldırdığını ayrıca belirtmez.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 53Kaynağı aç
Karar alınacaklar arasında, 5237 sayılı Kanun’un 59. maddesi kapsamında sınır dışı edilmesi gerektiği değerlendirilenler vardır. Terör örgütünün yöneticisi, üyesi veya destekleyicisi olanlar ile çıkar amaçlı suç örgütünün yöneticisi, üyesi veya destekleyicisi olanlar da bu kapsamdadır. Türkiye’ye giriş, vize ve ikamet izinleri için yapılan işlemlerde gerçek dışı bilgi ve sahte belge kullananlar ile ülkede bulunduğu süre içinde geçimini meşru olmayan yollardan sağlayanlar hakkında da karar alınır.
Kamu düzeni veya kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit oluşturan yabancılar, birinci fıkranın (d) bendinde yer alır. Belge sahipleri yönünden 51. madde ise kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdidi anar ve kamu sağlığını ayrıca zikretmez. Kamu sağlığına dayalı genel bent ile belge sahibine özgü ciddi tehdit istisnası aynı sonuçmuş gibi birleştirilemez.
Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar ile vizesi iptal edilenler hakkında sınır dışı etme kararı alınır. İkamet izni iptal edilenler de fıkrada sayılır. İkamet izni bulunduğu hâlde süre bittikten sonra kabul edilebilir gerekçe olmaksızın bu süreyi on günden fazla ihlal edenler hakkında da karar alınır.
Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler, ülkeye yasal giriş veya ülkeden yasal çıkış kurallarını ihlal edenler ve bu kurallara aykırılığa teşebbüs edenler hakkında karar alınır. Hakkında Türkiye’ye giriş yasağı bulunmasına rağmen ülkeye geldiği tespit edilenler de aynı fıkrada yer alır.
Uluslararası koruma başvurusu reddedilen, uluslararası korumadan hariçte tutulan, başvurusu kabul edilemez bulunan, başvurusunu geri çeken, başvurusu geri çekilmiş sayılan, uluslararası koruma statüsü sona eren veya iptal edilen kişilerden, verilen son karardan sonra Kanunun diğer hükümlerine göre ülkede kalma hakkı bulunmayanlar hakkında sınır dışı etme kararı alınır. Bu bent, sayılan sonuçlardan biriyle karşılaşan ve kalma hakkı bulunmayan kişileri kapsar. İkamet izni uzatma başvurusu reddedilip on gün içinde ülkeden çıkmayanlar da ayrıca sayılmıştır.
Uluslararası kurum ve kuruluşlarca tanımlanan terör örgütleriyle ilişkili olduğu değerlendirilen yabancılar hakkında da sınır dışı etme kararı alınır. Bu bent 6458 sayılı Kanun metninde, 3/10/2016 tarihli ve 676 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 36. maddesiyle eklenmiş ve 1/2/2018 tarihli ve 7070 sayılı Kanun’un 31. maddesiyle aynen kabul edilmiş olarak yer alır.
Birinci fıkranın (b), (d) ve (k) bentleri kapsamında oldukları değerlendirilen uluslararası koruma başvuru sahibi veya uluslararası koruma statüsü sahibi kişiler hakkında, uluslararası koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı etme kararı alınabilir. Hüküm bu kişi gruplarına özgüdür ve vatansız olduğunu söyleyen kişiyi kendiliğinden bu kapsamda saymaz.
Tebliğ, başvuru süresi ve yargılama
Sınır dışı etme kararı, gerekçeleriyle birlikte hakkında karar alınan yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Yabancı bir avukatla temsil edilmiyorsa, kendisine veya yasal temsilcisine kararın sonucu, itiraz yolları ve süreleri bildirilir.
Yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Başvuran, kararı veren makama da başvurduğunu bildirir. Yedi günlük süre, 21/11/2024 tarihli ve 7533 sayılı Kanun’un 36. maddesiyle değişik 53. madde metninde yer alır.
Başvuruda savunma verilince veya savunma süresi geçince dosya tekemmül etmiş sayılır. Duruşma yapılıp yapılmayacağı mahkemenin takdirindedir. Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamaması hâlinde, 2577 sayılı Kanun’un 26. maddesinin üçüncü fıkrasında öngörülen süre iki ay olarak uygulanır. Başvuru, dosya tekemmül ettikten veya gerekli ara karar ya da duruşma işlemleri bittikten itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır.
Mahkemenin bu konudaki kararı kesindir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulmuşsa yargılama bitene kadar yabancı sınır dışı edilmez. Bu sonuç, metinde dava süresine ve yargı yoluna başvuruya bağlanmıştır.
Belgesi olan kişi hangi hâlde sınır dışı edilmez?
Vatansız Kişi Kimlik Belgesine sahip kişi, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturmadığı sürece sınır dışı edilmez. 54. maddenin birinci fıkrasının (d) bendi ise kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınacağını düzenler.
Vatansızlığı kim tespit eder?
Vatansızlığın tespiti Genel Müdürlükçe yapılır. Vatansız kişilere, ülkede yasal ikamet hakkı sağlayan Vatansız Kişi Kimlik Belgesi düzenlenir.
Başka ülkede vatansız işlemi gören kişi belgeden yararlanır mı?
Hayır. Başka ülkeler tarafından vatansız kişi işlemi görenler, Vatansız Kişi Kimlik Belgesinin sağladığı haktan yararlandırılmaz.
Belge ikamet izninin yerini tutar mı?
Evet. Harca bağlı olmayan belge ikamet izni yerine geçer, iki yılda bir valilikçe yenilenir ve yabancı kimlik numarası içerir. Belgeyle geçen süreler ikamet sürelerinin toplanmasında hesaba katılır.
Vatandaşlık kazanılırsa belge geçerli kalır mı?
Hayır. Belge, kişinin herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanmasıyla geçerliliğini kaybeder.
Sınır dışı kararına kaç gün içinde başvurulur?
Yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir ve başvuruyu kararı veren makama bildirir. Mahkemenin bu konudaki kararı kesindir.
Dava sürerken sınır dışı işlemi yapılır mı?
Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulmuşsa yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy