Türkiye’de İltica Başvurusu ve Uluslararası Koruma Şartları

Türkiye'de Uluslararası Koruma ve Temel Statüler

Türkiye'de yabancıların ve vatansız kişilerin sığınma talepleri, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu hükümleri çerçevesinde uluslararası koruma rejimi altında incelenir. Kanun koyucu, kişinin menşei, karşılaştığı tehlikenin türü ve olayın meydana geldiği coğrafyaya göre mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma olmak üzere üç ayrı statü belirlemiştir.

Mülteci Statüsü ve Şartları

6458 sayılı Kanun'un 61. maddesi uyarınca mülteci statüsü, yalnızca Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar sebebiyle ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncelerinden dolayı zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan ya da söz konusu korku nedeniyle yararlanmak istemeyen yabancılara, statü belirleme işlemleri tamamlandıktan sonra tanınır. Benzer olaylar sonucu önceden yaşadığı ikamet ülkesinin dışında bulunan, oraya dönemeyen veya bu korku sebebiyle dönmek istemeyen vatansız kişiler de aynı koşullar çerçevesinde değerlendirilir.

Şartlı Mülteci Statüsü

Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar neticesinde ırkı, dini, tabiiyeti, belirli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri yüzünden zulme uğrama korkusu taşıyan yabancılar için 6458 sayılı Kanun'un 62. maddesi farklı bir çerçeve öngörmektedir. Vatandaşı olduğu ülkenin korumasından yararlanamayan ya da söz konusu korku nedeniyle yararlanmak istemeyen yabancılara; ikamet ülkesinin dışında bulunan, oraya dönemeyen veya söz konusu korku nedeniyle dönmek istemeyen vatansız kişilere ise statü belirleme işlemleri sonrasında şartlı mülteci statüsü verilir. Şartlı mülteci olarak tanınan kişilerin Türkiye'de kalmasına, üçüncü bir ülkeye yerleştirilinceye kadar izin verilir.

İkincil Koruma Statüsü ve Kapsamı

Mülteci veya şartlı mülteci şartlarını taşımayan ancak menşe ya da ikamet ülkesine gönderildiği takdirde ölüm cezasına mahkûm olacak ya da ölüm cezası infaz edilecek olan, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacak olan ya da uluslararası veya ülke genelindeki silahlı çatışma durumlarında ayrım gözetmeyen şiddet hareketleri nedeniyle şahsına yönelik ciddi tehditle karşılaşacak olan kişiler ikincil koruma kapsamında değerlendirilebilir. Bu kişilerin menşe ülkesinin veya ikamet ülkesinin korumasından yararlanamaması ya da söz konusu tehdit nedeniyle yararlanmak istememesi hâlinde 6458 sayılı Kanun'un 63. maddesi uyarınca statü belirleme işlemleri sonrasında ikincil koruma statüsü verilir.

Başvuru Usulü ve Makul Süre Kuralı

6458 sayılı Kanun'un 65. maddesine göre uluslararası koruma başvuruları valiliklere bizzat yapılır. Başvurunun kolluk birimlerine yapılması durumunda ise bu bildirim derhâl valiliğe iletilir ve işlemler valilik tarafından yürütülür. Hürriyeti kısıtlanmış kişilerin başvuruları da gecikmeksizin valiliğe bildirilir; ancak bu başvuru süreci kişi hakkındaki diğer adli veya idari işlemlerin yürütülmesini engellemez.

Her yabancı veya vatansız kişi kendi adına başvuru hakkına sahiptir. Birlikte gelen ve aynı gerekçeye dayanan aile üyeleri adına da başvuru yapılabilir; bu durumda ergin aile üyelerinin muvafakati alınır. Türkiye'ye yasal giriş şartlarını ihlal eden veya ülkede yasal bulunmayan kişilerin makul bir süre içinde kendiliğinden valiliklere başvurarak durumlarının geçerli nedenlerini açıklamaları hâlinde haklarında yasal ihlalden ötürü cezai işlem uygulanmaz.

Başvuruların Değerlendirilmesi ve İdari Gözetim

Uluslararası koruma başvuru sahipleri yalnızca başvuruda bulunmaları nedeniyle idari gözetim altına alınamaz; gözetim kanunen istisnai bir tedbirdir. İdari gözetim kararı verilmeden önce ikamet zorunluluğu ve bildirim yükümlülüğü gibi alternatif tedbirlerin yeterli olup olmayacağı öncelikle değerlendirilir; bu tedbirler yeterli olmadığı takdirde gözetim uygulanabilir. Gözetim süresi otuz günü geçemez; şartlar ortadan kalktığında işlem derhâl sonlandırılır. İdari gözetim kararı, gerekçesi ve süresiyle birlikte kişiye veya avukatına yazılı tebliğ edilir; avukatı bulunmayan kişiye kararın sonucu ve itiraz usulleri bildirilir. Bu süreçte kişiye avukatı, yasal temsilcisi, noter ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlileriyle görüşme imkânı sağlanır. İdari gözetim kararına karşı ise sulh ceza hâkimine başvurulabilir; hâkim incelemeyi beş gün içinde tamamlar ve bu karar kesindir.

Kabul Edilemezlik ve Hızlandırılmış Değerlendirme Usulü

Başvurunun kabul edilemez olduğuna ilişkin bir durum incelemenin herhangi bir aşamasında tespit edilirse değerlendirme durdurulur ve karar ilgiliye veya avukatına yazılı olarak bildirilir; avukatı bulunmayan kişiye kararın sonucu ile itiraz usul ve süreleri açıklanır. Hızlandırılmış değerlendirmeye tabi tutulan başvurularda mülakat başvuru tarihinden itibaren en geç üç gün içinde tamamlanır ve başvuru mülakatın ardından en geç beş gün içinde karara bağlanır. İncelenmesi uzun süreceği anlaşılan dosyalar hızlandırılmış usulden çıkarılabilir. Refakatsiz çocukların başvuruları ise hiçbir surette hızlandırılmış usulle değerlendirilemez.

İtiraz Yolları ve İdari Yargı Başvuru Süreleri

6458 sayılı Kanun'un 80. maddesi kapsamındaki kararlara karşı ilgililer tebliğden itibaren on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna idari itirazda bulunabilir. Kanunun 68, 72 ve 79. maddelerine göre verilen kararlara karşı ise yalnızca yargı yoluna başvurulabilir. İdari itiraz sonucunda verilen olumsuz karar ilgiliye tebliğ edilir; avukatı bulunmayan kişiye kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirme yapılır. Bakanlık bu itiraz usullerini ayrıca düzenleyebilir.

İdari yargı yolunda 6458 sayılı Kanun'un 72 ve 79. maddeleri kapsamındaki kararlara karşı tebliğden itibaren on beş gün, diğer idari işlem ve kararlara karşı ise otuz gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurulabilir; 68. maddede öngörülen yargı yolu bu düzenlemenin dışındadır. 72 ve 79. maddeler uyarınca açılan davalar on beş gün içinde karara bağlanır ve mahkemenin bu konudaki kararı kesindir. İtiraz veya yargılama süreci tamamlanıncaya kadar ilgili kişinin ülkede kalışına izin verilir.

Sınır Dışı Etme Kararı ve Dava Usulü

Sınır dışı etme kararı, gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir; avukatla temsil edilmeyen kişiye kararın sonucu ile itiraz usul ve süreleri ayrıca açıklanır. Karara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir; mahkemeye başvuran kişi bu durumu kararı tesis eden idari makama da bildirmek zorundadır. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla dava açma süresi boyunca veya yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı işlemi infaz edilemez. Başvurular, dosyanın tekemmülünden ya da duruşma ve ara kararların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde karara bağlanır ve mahkemenin bu konudaki kararı kesindir. Kararın kesinleşmesinin ardından geri gönderme merkezindeki kişi hakkında idarece sınır dışı işlemleri tatbik edilebilir.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy