Ceza hukukunda af, devletin suç işleyen kişileri cezalandırma yetkisinden adalet ve kamu yararı düşüncesiyle geçici olarak vazgeçmesidir. Sözlük anlamı kusur veya suçu bağışlamak olan af, belirli suç ve suçluları kapsamak üzere yasama tasarrufuyla hayata geçirilir.
Anayasal Dayanak ve Karar Yeter Sayısı
2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 87. maddesi uyarınca genel ve özel af ilan etme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir. Meclisin af kararı alabilmesi için üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu aranır.
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 87Kaynağı aç
Genel Af ve Hukuki Sonuçları
Genel af, bir kanun şeklinde yürürlüğe girer ve suça ya da cezaya dair yargısal işlemlerin öğe ve niteliklerini taşımaz; yargı kararının dışında kalan bir yasama işlemidir.
Genel af hem suçu hem de cezayı ortadan kaldırır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 65. maddesinin birinci fıkrası uyarınca genel af halinde kamu davası düşer ve hükmolunan cezalar bütün neticeleri ile birlikte ortadan kalkar. Bu nedenle genel aftan yararlanan kimse fiili hiç işlememiş kabul edilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 65Kaynağı aç
Özel Af, Hak Yoksunlukları ve İnfaz Farkı
Özel af, fiilin suç olma niteliğini yok etmez; hükmedilmiş olan cezanın infazına müdahale eder. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 65. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca özel af ile hapis cezasının infaz kurumunda çektirilmesine son verilebilir, infaz kurumunda çektirilecek süre kısaltılabilir veya ceza adlî para cezasına çevrilebilir.
Özel af hükmedilen cezayı kaldırsa veya hafifletse dahi Türk Ceza Kanunu'nun 65. maddesinin üçüncü fıkrası gereğince cezaya bağlı olan veya mahkûmiyet hükmünde belirtilen hak yoksunlukları etkisini sürdürür.
Hafifletici nedenler, koşullu salıverilme, tecil ve yargılamanın yenilenmesi gibi kurumlar cezaların ağırlığını azaltarak özel affın uygulama alanını daraltır ancak affın sağladığı faydayı bütünüyle ortadan kaldırmaz.
İnfaz düzenlemeleri hükümlülerin cezaevinden tahliyesine imkân tanısa da hukuki anlamda bir ceza affı teşkil etmez. Benzer biçimde vergi affı ya da öğrenci affı gibi mevzuat düzenlemeleri de ceza affı kapsamında değerlendirilemez.
Erken Cumhuriyet Dönemi Af Düzenlemeleri
Türkiye'de 1921 yılından itibaren kapsamı değişen toplam 52 af düzenlemesi ve 7 genel af çıkarılmıştır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 7 Ocak 1922 tarihinde kabul edilen ilk Genel Af Kanunu, oylamaya katılan 193 milletvekilinden 156'sının kabul, 22'sinin ret ve 15'inin çekimser oyuyla yasalaşmıştır. Millî Mücadele döneminde insan gücüne duyulan yoğun ihtiyaç bu yasanın kabulündeki başlıca gerekçelerden biri olmuştur. Dört maddelik bu düzenlemede ırza ve namusa yönelik suçlar af kapsamı dışında bırakılmış; Yunan işgal bölgelerinde kalan ve cezalarının üçte ikisini tamamlayan mahkûmların geriye kalan cezaları affedilirken bu bölgelerdeki kişiler hakkında açılan davalar ertelenmiştir.
Cumhuriyetin ilanının ardından çıkarılan 26 Aralık 1923 tarihli ikinci genel af yasasıyla 29 Ekim 1923 tarihine kadar işlenmiş suçların cezalarının yarısı affedilmiştir. 16 Ekim 1933 tarihli Genel Af Kanunu ile ise 5 yılı geçmeyen hürriyeti bağlayıcı cezalarda takibat yapılmaması ve 3 yılı geçen cezaların affedilmesi hükme bağlanmıştır.
1960 Sonrası Genel Af Kanunları
26 Ekim 1960 tarihli genel af kanunu ile kusurdan doğan taksirli suçlar ve üst sınırı 5 yılı geçmeyen hürriyeti bağlayıcı cezalar için takibat yapılmaması kuralı getirilmiştir. Atatürk aleyhine, ırza ve devlete karşı işlenen suçlar ise af kapsamı dışında tutulmuştur. 18 Kasım 1960 tarihli Ek Kanun ile cezalardan indirilecek miktarın 5 yıldan aşağı olamayacağı ve müebbet ağır hapis cezalarının 24 seneye çevrileceği kabul edilmiştir.
23 Şubat 1963 tarihli genel af düzenlemesiyle 5 yılı geçmeyen hapis cezaları affedilmiş, bazı suç ve cezalar kapsam dışı bırakılarak kademeli indirimler uygulanmıştır. 9 Ağustos 1966 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 780 Sayılı Af Kanunu ise 5 yıldan az hürriyeti bağlayıcı cezalar ile para cezalarını ortadan kaldırmıştır. 780 Sayılı Kanun'da 141. ve 142. madde suçluları ile siyasi ve fikir suçları kapsam dışı bırakılırken vergi ve döviz kaçakçılığı suçları af kapsamına alınmıştır.
15 Mayıs 1974 tarihli af düzenlemesi uyarınca 12 yıl veya daha az hürriyeti bağlayıcı cezaya yahut bu miktarı aşmayan ceza ile birlikte veya müstakilen hükmedilmiş para cezasına mahkûm olanlar ile mahkemelerden başka mercilerce haklarında para cezası tayin edilenler affedilmiştir. 12 yıldan fazla hürriyeti bağlayıcı cezaya mahkûm olanların ise cezalarının 12 yılı ve para cezalarının tamamı affa tabi tutulmuştur.
Genel af ile özel af arasındaki temel fark nedir?
Genel af hem suçu hem de cezayı ortadan kaldırarak kamu davasını düşürürken, özel af fiilin suç niteliğini etkilemeyip yalnızca kesinleşmiş mahkûmiyet cezasının infazını kaldırır, süresini kısaltır veya adlî para cezasına çevirir.
Özel af hak yoksunluklarını kaldırır mı?
Özel af cezaya bağlı olan veya mahkûmiyet hükmünde belirtilen hak yoksunluklarını kaldırmaz; bu yoksunluklar özel affa rağmen etkisini devam ettirir.
İnfaz düzenlemeleri hukuken af sayılır mı?
İnfaz düzenlemeleriyle birçok kişinin serbest kalması sağlansa dahi bu tür yasal düzenlemeler ceza affı niteliğinde değildir.
TBMM af kararı alırken hangi çoğunluğu arar?
Türkiye Büyük Millet Meclisi, 2709 sayılı Anayasa'nın 87. maddesi gereğince üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararıyla genel veya özel af ilan edebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy