Türk vatandaşlığı doğumla veya sonradan kazanılır. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, vatandaşlığın kazanılması ve kaybına dair iş ve işlemlerin usul ve esaslarını belirler; bu esasların düzenlenmesini ve vatandaşlık hizmetlerinin yürütülme usullerini kapsar.
Kavramlar ve başvurunun yapılacağı yer
Kanundaki tanıma göre Bakanlık İçişleri Bakanlığıdır. Çok vatandaşlık, Türk vatandaşının aynı anda birden fazla vatandaşlığa sahip olmasıdır. Kazanma ve kayba ilişkin hizmetler yurt içinde Bakanlık, yurt dışında dış temsilcilikler tarafından yürütülür.
Kazanma veya kayıp başvurusu, yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında dış temsilciliklere yapılır. Başvuru bizzat ya da bu hakkın kullanılmasına ilişkin vekâletnameyle yapılabilir. İnceleme için gereken bilgi ve belgeler, kamu kurum ve kuruluşlarınca gecikmeye yer bırakılmadan verilir.
Doğumla kazanma
Doğumla kazanılan vatandaşlık, soy bağı veya doğum yeri esasına göre kendiliğinden kazanılır ve doğum anından itibaren hüküm doğurur. Türkiye içinde veya dışında, Türk vatandaşı ana veya babadan evlilik birliği içinde doğan çocuk Türk vatandaşıdır.
Türk vatandaşı ana ile yabancı babadan evlilik birliği dışında doğan çocuk Türk vatandaşıdır. Türk vatandaşı baba ile yabancı anadan evlilik birliği dışında doğan çocuk ise soy bağının kurulmasına ilişkin usul ve esaslar yerine getirildiğinde vatandaşlığı kazanır.
Türkiye’de doğup yabancı ana ve babası nedeniyle doğumla hiçbir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumdan itibaren Türk vatandaşıdır. Türkiye’de bulunmuş çocuk, aksinin sabit olmaması halinde Türkiye’de doğmuş sayılır.
Sonradan kazanmanın genel çerçevesi
Sonradan kazanma, yetkili makam kararı, evlat edinilme veya seçme hakkının kullanılmasıyla gerçekleşir. Yabancı, kanunda belirtilen şartları taşıdığında yetkili makam kararıyla vatandaşlığı kazanabilir. Şartları taşımak kişiye mutlak bir hak vermez. Sonradan kazanmada uygulanacak temel ilke ve esaslar, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının görüşü alınarak Bakanlıkça belirlenir.
Genel başvurunun şartları
Genel başvuruda yabancı, kendi millî kanununa göre; vatansız ise Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmalıdır. Ayrıca başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl ikamet etmesi ve Türkiye’de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmesi gerekir.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 11Kaynağı aç
Aynı başvuruda genel sağlık bakımından tehlike oluşturan bir hastalığın bulunmaması, iyi ahlak sahibi olunması, yeteri kadar Türkçe konuşulabilmesi ve kişinin kendisi ile bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olması aranır. Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel oluşturacak bir hal de bulunmamalıdır.
Yabancı için ikamet, Türk kanunlarına uygun biçimde Türkiye’de oturmaktır. Vatandaşlık talebinde aranan ikamet döneminde yurt dışında kalış, toplam on iki ayı aşmadıkça bu dönemin dışında bırakılmaz; kanunda öngörülen ikamet sürelerinin hesabına katılır.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 15Kaynağı aç
11. maddenin birinci fıkrasının (b) bendindeki ikamet süresi, Türk soylu yabancılar için 31 Aralık 2010 tarihine kadar iki yıl olarak uygulanır. Aynı maddenin ikinci fıkrası mülga kaydıyla gösterilir; kayıtta 19 Ekim 2017 tarihi ile 7039 sayılı Kanun’un 34. maddesi anılır. Mülga fıkranın önceki içeriği bu kayıtta yer almaz.
Cumhurbaşkanı kararıyla istisnai kazanma
Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmaması şartıyla, maddede sayılan yabancılar Cumhurbaşkanı kararıyla Türk vatandaşlığını kazanabilir. Bu yolda, ilgili bakanlıkların gerekçeli teklifine konu olan ve sanayi tesisi getiren veya bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel ya da sanatsal alanda olağanüstü hizmeti geçen veya geçeceği düşünülen kişiler yer alır.
Aynı hüküm, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 31. maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi uyarınca ikamet izni alanları, Turkuaz Kart sahibi yabancıları ve bunların yabancı eşi ile kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğunu da kapsar. Millî güvenlik ve kamu düzeni yönünden engel oluşturan talepler Bakanlıkça reddedilir. Bu kapsamdaki kazanma işlemleri Bakanlıkça yürütülür.
Yeniden kazanma
Çıkma izniyle vatandaşlığını kaybedenler ile ana veya babalarına bağlı olarak kaybedip 21. maddede öngörülen sürede seçme hakkını kullanmayanlar, millî güvenlik bakımından engel bulunmaması şartıyla Türkiye’de ikamet süresine bakılmaksızın Bakanlık kararıyla vatandaşlığı yeniden kazanabilir.
29. madde uyarınca vatandaşlığı kaybettirilenler Cumhurbaşkanı, 34. madde uyarınca kaybedenler Bakanlık kararıyla yeniden kazanabilir. Bunun için millî güvenlik bakımından engel bulunmaması ve Türkiye’de üç yıl ikamet edilmesi gerekir.
Mülga 403 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 25. maddesinin (a), (ç), (d) ve (e) bentleri uyarınca kaybedenler ile mülga 1312 sayılı Kanun’a göre vatandaşlıktan ıskat edilenler, başvurmaları ve millî güvenlik engeli bulunmaması halinde Türkiye’de ikamet şartı aranmaksızın Bakanlık kararıyla yeniden alınabilir.
Evlilik ve evlat edinme
Türk vatandaşıyla evlenmek doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. En az üç yıldan beri evli olan ve evliliği süren yabancı başvurabilir. Başvuruda aile birliği içinde yaşama, evlilik birliğiyle bağdaşmayan faaliyette bulunmama ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmama şartları aranır.
Başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin ölümü nedeniyle evlilik sona ererse, birinci fıkranın (a) bendindeki aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz. Evlenmeyle vatandaşlık kazanan yabancı hakkında evlenmenin butlanına karar verilirse, evlenmede iyiniyetli olması halinde vatandaşlığını korur.
Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmaması şartıyla karar tarihinden itibaren vatandaşlığı kazanabilir.
İnceleme, kararın tarihi ve aileye etkisi
11. ve 16. maddelerdeki başvuruların şartları, illerde kurulan vatandaşlık başvuru inceleme komisyonunca incelenir. Komisyonun oluşumu ve çalışma esasları yönetmelikle belirlenir. Bakanlık incelemesi sonunda durumu uygun bulunanlar Bakanlık kararıyla kazanabilir; uygun görülmeyen talepler reddedilir.
Kazanmaya ilişkin karar, karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder. Yetkili makam kararıyla kazanma, eşin vatandaşlığına etki etmez. Ana veya babanın kazandığı tarihte birlikte işlem görmeyen çocuk, ergin olduktan sonra başvurursa hakkında 11. madde uygulanır.
Seçme hakkıyla kazanma
27. madde uyarınca ana veya babasına bağlı olarak vatandaşlığı kaybeden çocuk, ergin olmasından itibaren üç yıl içinde seçme hakkını kullanarak vatandaşlığı kazanabilir. Bu kazanma, hakkın kullanılmasına ilişkin şartların tespitine dair karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder. Eş ve çocuklar bakımından 20. madde uygulanır.
Kayıp yolları ve çıkma
Vatandaşlık, yetkili makam kararı veya seçme hakkının kullanılmasıyla kaybedilir. Yetkili makam kararıyla kayıp; çıkma, kaybettirme veya vatandaşlığa alınmanın iptaliyle gerçekleşir.
Çıkma izni veya belgesi; erginlik ve ayırt etme gücü, yabancı bir devlet vatandaşlığının kazanılmış olması veya kazanılacağına dair inandırıcı belirtiler, suç ya da askerlik nedeniyle aranan kişi olmama ve mali veya cezai tahdit bulunmama şartlarıyla verilebilir. Bu ifade, talebin kendiliğinden kabul edileceği anlamına gelmez.
Çıkma izin belgesi karar tarihinden itibaren iki yıl geçerlidir. Belgeyi alan kişi bu sürede, yurt içinde ikamet yerinin valiliğine, yurt dışında dış temsilciliğe yabancı devlet vatandaşlığını kazandığına ilişkin bilgi ve belgeleri vermelidir. Süresinde yabancı vatandaşlık kazanılmazsa belge geçersiz olur.
Çıkma belgesi imza karşılığı teslim edildiğinde vatandaşlık kaybedilir, nüfus aile kütüğündeki kayıt kapatılır ve kişi kayıp tarihinden itibaren yabancı işlemine tabi tutulur. Eşlerden birinin çıkması diğer eşe etki etmez. Çocuklar ancak talep ve diğer ebeveynin muvafakatiyle, muvafakat yoksa hâkim kararıyla birlikte kaybedebilir. Kayıp çocuğu vatansız bırakacaksa bu hüküm uygulanmaz.
Çıkma izninden sonra süren haklar
Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle kaybedenler ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, maddede belirtilen istisnalar dışında vatandaşlara tanınan haklardan yararlanmaya devam eder. Millî güvenlik ve kamu düzenine ilişkin hükümler saklıdır.
Bu kapsamda seçme ve seçilme hakkı, muafiyetle araç veya ev eşyası getirme hakkı ve askerlik yapma yükümlülüğü yoktur. Sosyal güvenlikte kazanılmış haklar saklıdır. Kadroya bağlı ve kamu hukuku rejimine tabi asli ve sürekli kamu görevi üstlenilemez; kamu kurum ve kuruluşlarında işçi, geçici personel veya sözleşmeli personel olarak çalışılabilir.
Cumhurbaşkanı, gerekli görürse üçüncü dereceden sonraki hangi altsoy derecesinin bu haklardan yararlanacağını belirleyebilir. Altsoy, üstsoyuyla soy bağını belgelendirmelidir. Talep halinde Mavi Kart düzenlenir; kartın ibrazı yeterlidir. İbraz edilemezse Kimlik Paylaşımı Sistemindeki kayıt ve yabancı kimlik belgesiyle işlem yapılır. Bakanlığın esaslarına göre verilen kimlik numarası, Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası aranan yerlerde kullanılır.
Vatandaşlığın kaybettirilmesi
Resmî makamlarca tespit edilen belirli eylemler nedeniyle Türk vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir. Yabancı devletin Türkiye’nin menfaatlerine uymayan hizmetinde bulunan kişiye, yurt dışında dış temsilcilik veya yurt içinde mülki idare amiri görevi bırakmasını bildirir. Üç aydan az olmamak üzere verilen uygun sürede kendi isteğiyle görevi bırakmazsa birinci fıkra uygulanabilir.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 29Kaynağı aç
Türkiye ile savaş halinde bulunan devletin her türlü hizmetinde Cumhurbaşkanının izni olmaksızın kendi isteğiyle çalışmaya devam edenler ile izin almaksızın yabancı devlet hizmetinde gönüllü askerlik yapanlar da aynı fıkranın kapsamındadır. Kaybettirme zorunlu sonuç değildir.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 302, 309, 310, 311, 312, 313, 314 ve 315. maddelerindeki suçlar nedeniyle soruşturma veya kovuşturma yürütülen ve yabancı ülkede bulunduğu için ulaşılamayan vatandaş, durumun öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde vatandaşlığının kaybettirilmesi amacıyla Bakanlığa bildirilir. Resmî Gazete’deki yurda dön ilanına rağmen üç ay içinde dönmezse vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir.
Kaybettirme, Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder. Karar şahsidir; ilgilinin eşine ve çocuklarına etki etmez.
Kazanma kararının iptali ve malların tasfiyesi
Kazanma kararı yalan beyan veya vatandaşlığın kazanılmasına esas önemli hususların gizlenmesi sonucu verilmişse, kararı veren makam tarafından iptal edilir. İptal, karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder ve ilgiliye bağlı olarak vatandaşlık kazanan eş ile çocuklara da uygulanır.
Vatandaşlığı iptal edilenler hakkında 15 Temmuz 1950 tarihli ve 5683 sayılı Kanun uygulanır. Malların tasfiyesi gerekli görülürse bu husus iptal kararında belirtilir. Bu durumda kişiler en geç bir yıl içinde Türkiye’deki mallarını tasfiye etmek zorundadır. Süresinde tasfiye edilmeyen mallar Hazinece satılır ve bedelleri nam ve hesaplarına kamu haznedarlığı sistemine dahil bir kamu bankasına yatırılır.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 33Kaynağı aç
İptal kararına karşı yargı yoluna başvurulursa malların tasfiyesi dava sonuna bırakılır.
Seçme hakkıyla ayrılma
Maddede durumları belirtilen kişiler ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde Türk vatandaşlığından ayrılabilir. Bunlar arasında soy bağıyla doğumla Türk vatandaşı olup yabancı ana veya babanın vatandaşlığını doğumla ya da sonradan kazananlar ve doğum yeri esasına göre yabancı devlet vatandaşlığı kazananlar vardır.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 34Kaynağı aç
Evlat edinilmeyle kazananlar, doğum yeri esasına göre Türk vatandaşı olup sonradan yabancı ana veya babasının vatandaşlığını kazananlar ve herhangi bir şekilde Türk vatandaşlığı kazanan ana veya babaya bağlı olarak kazananlar da bu kapsamdadır. Kayıp kişiyi vatansız bırakacaksa seçme hakkı kullanılamaz.
Seçme hakkıyla kayıp, hakkın kullanılmasına dair şartların varlığının tespitine ilişkin karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder. Ayrılan kişinin eşi ve çocukları hakkında 27. madde hükümleri uygulanır.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 35Kaynağı aç
İspat, tebliğ ve kararın geri alınması
Vatandaşlığın ispatı belirli bir şekle bağlı değildir. Nüfus kaydı, nüfus cüzdanı, pasaport veya bunların yerine geçen belge, aksi sabit oluncaya kadar kişinin Türk vatandaşı olduğuna karine oluşturur. Tereddüt halinde kişinin vatandaş olup olmadığı Bakanlıktan sorulur.
Kazanma ve kayba ilişkin kararlar ilgiliye ve başvuru makamlarına tebliğ edilir. 29. maddeye göre verilen kaybettirme kararları Resmî Gazete’de yayımlanır ve yayımlandığı tarihte tebliğ edilmiş sayılır. Hukuki şartlar oluşmadan veya mükerrer verildiği sonradan anlaşılan kazanma ya da kayıp kararı geri alınır.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 41Kaynağı aç
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları ve kütük kaydı
Vatandaşlık kazanmak üzere başvuran Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları, Türk vatandaşı olmak istediklerini yazılı beyan ederse vatandaşlığı kazanır. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşlığını sonradan kazananlar hakkında ise 11. maddedeki hükümler uygulanır.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 42Kaynağı aç
Yabancı devlet vatandaşlığı kazanan kişinin aynı kişi olduğu belgeler ve inceleme ile tespit edilirse nüfus aile kütüğüne çok vatandaşlık açıklaması yapılır. On sekiz yaşını tamamlayıncaya kadar aile kütüğüne kaydedilmemiş ve yabancı devletle vatandaşlık bağı bulunmayan kişi, ana veya babasıyla, bunlar ölmüşse varsa kardeşleriyle hısımlığını gösteren tıbbî raporu ibraz ederse Türk vatandaşlığını kazanır.
Uygulama düzenlemesi ve yürürlük
Kanunun uygulanmasına ilişkin usul ve esasların Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceği hükme bağlanmıştır. Öngörülen yönetmeliğin altı ay içinde yürürlüğe konulacağı, o zamana kadar mevcut yönetmeliklerin kanuna aykırı olmayan hükümlerinin uygulanacağı da düzenlenmiştir. Kanun, yayımı tarihinde yürürlüğe girer. Yürütmeye ilişkin madde metni ise hükümleri Bakanlar Kurulunun yürüteceğini söylemektedir.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 46Kaynağı aç
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 49Kaynağı aç
Değişiklik tablosu, 7039 sayılı Kanun’un 5901 sayılı Kanun’un 10, 11, 12, 15, 20, 39, 43 ve ek 1. maddelerinde değişiklik yaptığını ve yürürlük tarihini 3 Kasım 2017 olarak gösterir. Aynı tabloda KHK/700’ün 12, 14, 28, 29, 30 ve 46. maddelerde değişiklik yaptığı ve yürürlük tarihinin 9 Temmuz 2018 olduğu kayıtlıdır. Dipnot, 15. maddedeki “altı” ibaresinin “oniki” olduğunu ve 46. maddedeki “Bakanlar Kurulu” ibaresinin “Cumhurbaşkanı” olarak değiştirildiğini belirtir.
Sık sorulan sorular
Evlilik tek başına vatandaşlık kazandırır mı?
Hayır. Türk vatandaşıyla evlenmek doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. En az üç yıldır evli olan ve evliliği süren yabancı, ayrıca aile birliği, evlilikle bağdaşmayan faaliyet bulunmaması ve güvenlik ile kamu düzeni şartlarıyla başvurabilir.
Şartları taşımak kazanmayı zorunlu kılar mı?
Hayır. Şartları taşıyan yabancı yetkili makam kararıyla vatandaşlığı kazanabilir; ancak bu, kişiye mutlak hak sağlamaz.
Beş yıllık ikamette yurt dışına çıkılabilir mi?
Evet, sınırlı olarak. Vatandaşlık talebinde aranan ikamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmeyen yurt dışı bulunma, kanundaki ikamet süresi içinde değerlendirilir.
Çıkma çocukları vatansız bırakırsa uygulanır mı?
Hayır. Vatandaşlığın kaybı çocukları vatansız kılacaksa ilgili hüküm uygulanmaz.
Kaybettirme kararı aileye geçer mi?
Hayır. Kaybettirme kararı şahsidir ve ilgilinin eşine ile çocuklarına etki etmez.
İptalde mallar her durumda bir yılda tasfiye edilir mi?
Hayır. Tasfiye, gerekli görülen hallerde ve bu hususun iptal kararında belirtilmesiyle gündeme gelir. Karara karşı yargı yoluna başvurulursa tasfiye dava sonuna bırakılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy