Türk vatandaşlığı, kanunda öngörüldüğü üzere yetkili makam kararı veya seçme hakkının kullanılması suretiyle kaybedilir.
Yetkili Makam Kararıyla Vatandaşlığın Kaybı Halleri
Yetkili makam kararı ile Türk vatandaşlığının kaybı; çıkma, kaybettirme ya da vatandaşlığa alınmanın iptali yollarıyla gerçekleşir.
Çıkma İzni Yoluyla Vatandaşlığın Kaybı ve Şartları
Türk vatandaşlığından çıkmak için izin isteyen kişilere kanundaki şartları taşımaları halinde Bakanlıkça çıkma izni veya çıkma belgesi verilebilir. İlgilinin ergin ve ayırt etme gücüne sahip bulunması, yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanmış olması veya kazanacağına ilişkin inandırıcı belirtilerin varlığı aranır. Ayrıca kişinin herhangi bir suç veya askerlik hizmeti nedeniyle aranan kişilerden olmaması ve hakkında herhangi bir mali ve cezai tahdidin bulunmaması gerekir.
Düzenlenen izin belgesi, kararın verildiği tarihten itibaren iki yıllık geçerliliğe sahiptir. İlgililer bu süre zarfında Türkiye'de ikamet ettikleri valilik birimine, yurt dışında ise dış temsilciliklere yabancı vatandaşlığa geçtiklerini gösteren evrakı teslim etmelidir. Tanınan süre zarfında diğer devlet vatandaşlığı elde edilemediğinde söz konusu izin belgesi geçerliliğini yitirir.
Türk vatandaşlığı, hazırlanan çıkma belgesinin ilgiliye imza karşılığı teslimi ile kaybedilir. Vatandaşlığı kaybeden kişilerin nüfus aile kütüklerindeki kayıtları kapatılır ve kayıp tarihinden itibaren yabancı muamelesine tabi tutulurlar.
Eşlerden birinin çıkma izni almak suretiyle vatandaşlığı kaybetmesi diğer eşin vatandaşlığına tesir etmez. Türk vatandaşlığını kaybeden ana veya babanın talebinin bulunması ve diğer ebeveynin de muvafakat etmesi halinde çocuklar da kendileri ile birlikte vatandaşlığı kaybeder; muvafakat verilmemesi halinde ise hâkim kararına göre işlem yapılır. Vatandaşlığın kaybı çocukları vatansız kılacak ise bu hükümler uygulanmaz.
Çıkma İzni Alanların Hakları ve Mavi Kart Rejimi
Vatandaşlığı doğumla kazanıp izin almak suretiyle ayrılan kişiler ile üçüncü dereceye kadar olan altsoyları, yasal istisnalar haricinde Türk vatandaşlarına sağlanan hakları muhafaza ederler; kamu düzeni ve millî güvenlik kuralları ise saklıdır. Bu kapsamdaki kimselerin askerlik vazifesini yerine getirme yükümlülüğü bulunmadığı gibi seçme ve seçilme ya da gümrük vergisinden muaf biçimde ev eşyası ve araç ithal etme hakları da yoktur. İlgililerin sosyal güvenliğe dair kazanılmış hakları korunur ve bunlardan faydalanılması özel kanunlarındaki usullere tabidir.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 28Kaynağı aç
Söz konusu kişiler, kamu hukuku rejimine bağlı kadrolarda asli ve sürekli nitelikteki kamu hizmeti görevlerini üstlenemezler; buna karşın kamusal kurumlarda sözleşmeli, geçici personel yahut işçi statüsünde istihdam edilmeleri mümkündür. İlgili hakların üçüncü dereceden itibaren hangi dereceye kadar altsoylara teşmil edileceğini belirleme yetkisi lüzum görülmesi halinde Cumhurbaşkanına tanınmıştır. Altsoyların bu olanaklardan istifade edebilmesi, üstsoylarıyla aralarındaki soy bağını tevsik etmelerine bağlıdır.
Hak sahibi kişilere istemeleri halinde 210 sayılı Değerli Kağıtlar Kanunu kapsamında yer alan Mavi Kart tanzim edilir. Hakların kullanımında bahse konu kartın ibraz edilmesi kural olarak yeterli sayılır; kart ibraz edilemediğinde Kimlik Paylaşımı Sistemi üzerinden temin edilen Mavi Kartlılar Kütüğü kayıt örneği ve yabancı kimlik belgesiyle süreç yürütülür. Kişinin kimlik bilgilerinde farklılık meydana gelmesi halinde, yabancı devlet makamlarınca düzenlenen ve eski ile yeni kimlik bilgilerini gösteren belgenin tasdikli Türkçe çevirisiyle birlikte sunulması zorunludur. Ayrıca ilgililere Bakanlıkça belirlenen ilkeler doğrultusunda kimlik numarası atanır ve resmî işlemlerde Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası yerine bu numara esas alınır.
Türk Vatandaşlığının Kaybettirilmesi Nedenleri ve Şartları
5901 sayılı Kanun m. 29 kapsamında, belirli eylemlerde bulundukları yetkili mercilerce saptanan kişilerin vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir. Türkiye'nin çıkarlarıyla bağdaşmayan yabancı bir devlet hizmetinde çalışanlara, yurt içinde mülki amirlikler, yurt dışında ise temsilcilikler vasıtasıyla vazifeyi terk etmeleri yönünde en az üç ay sürecek uygun bir mehil verilir; bu süreye karşın görevi rızasıyla bırakmayanlar kaybettirme yaptırımıyla karşılaşabilir.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 29Kaynağı aç
Benzer şekilde, Türkiye ile fiilen savaş hâlinde olan bir ülkenin herhangi bir işinde Cumhurbaşkanından izin almaksızın iradi olarak çalışmayı sürdürenler ile izin almaksızın başka bir devlet bünyesinde gönüllü askerlik yapan kişilerin vatandaşlığı da Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir.
5901 sayılı Kanun m. 29/2 uyarınca; Türk Ceza Kanunu'nda yer alan anayasal düzene ve devlete karşı belirli suçlardan (m. 302, 309, 310, 311, 312, 313, 314 ve 315) dolayı soruşturulan yahut kovuşturulan ve yurt dışında bulunup kendisine erişilemeyen vatandaşlar, savcılık veya mahkemece vaziyetin tespitinden sonra bir ay içinde Bakanlığa iletilir. Resmî Gazete'de yayımlanan yurda dönüş çağrısına karşın üç aylık mühlet içinde ülkeye intikal etmeyen şahısların vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir.
Türk vatandaşlığının kaybettirilmesi, Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder. Kaybettirme kararları şahsidir; ilgilinin eş ve çocuklarına tesir etmez.
Vatandaşlığa Alınmanın İptali ve Malların Tasfiyesi
Türk vatandaşlığını kazanma kararı; ilgilinin yalan beyanı veya vatandaşlığı kazanmaya esas teşkil eden önemli hususları gizlemesi sonucunda gerçekleşmişse, kararı veren makam tarafından iptal edilir.
5901 sayılı Kanun m. 32 çerçevesinde verilen iptal kararı, tesis edildiği tarihten itibaren hukuki sonuç doğurur. İlgili şahsa bağlı şekilde vatandaşlık statüsü kazanan eş ve çocuklar da bu iptal kararının kapsamına dâhil edilir.
5901 sayılı TÜRK VATANDAŞLIĞI KANUNU m. 32Kaynağı aç
Vatandaşlığı iptal edilenlerin mal varlıklarının elden çıkarılması zorunlu görülürse bu durum karara dercedilir ve ilgililere Türkiye'deki mallarını tasfiye etmeleri için azami bir yıllık mühlet tanınır. Tasfiyenin bu sürede yapılmaması hâlinde taşınır veya taşınmazlar Hazine eliyle paraya çevrilir ve bedeli ilgili kişi adına kamu haznedarlığı sistemindeki bir kamu bankasına depo edilir. İptal işlemine karşı idari yargıda dava açılması durumunda ise tasfiye süreci davanın neticelenmesine kadar ertelenir.
Seçme Hakkının Kullanılması Suretiyle Vatandaşlığın Kaybı
Kanunda nitelenen gruplar, reşit kılındıkları veya ergin oldukları tarihten başlayarak üç yıllık süre içinde seçme haklarını kullanarak vatandaşlıktan çıkabilirler. Bu haktan soy bağıyla doğumda Türk olup yabancı ebeveyninin tabiiyetini edinenler, doğum yeri esasıyla yabancı ülke vatandaşlığına geçenler, evlat edinilenler, Türkiye'de doğduğu için vatandaş olup sonradan yabancı ana veya babasının vatandaşlığına girenler ile ebeveynine bağlı olarak Türk vatandaşlığını iktisap eden kişiler yararlanabilir. Ancak vatandaşlıktan ayrılma neticesinde kişinin vatansız kalması riski doğuyorsa seçme hakkının tatbiki mümkün değildir.
Vatandaşlığın kaybettirilmesi veya iptaline karşı dava açma süresi ne kadardır?
Hakkında vatandaşlığın kaybettirilmesi veya iptali kararı verilen kişiler, bu kararın kendilerine tebliğ edildiği tarihten itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açabilirler.
Çıkma izin belgesi almakla Türk vatandaşlığı doğrudan kaybedilir mi?
Hayır, çıkma izin belgesi iki yıl geçerli olup bu süre içinde yabancı devlet vatandaşlığının kazanıldığı belgelenmelidir; vatandaşlık ancak hazırlanan çıkma belgesinin imza karşılığı teslimi ile kaybedilir.
Anne veya babanın vatandaşlıktan çıkması çocuğu nasıl etkiler?
Çıkma izni alan ebeveynin talebi ve diğer ebeveynin muvafakati bulunması halinde çocuk birlikte vatandaşlığı kaybeder; muvafakat yoksa hâkim kararına göre işlem yapılır, ancak vatandaşlığın kaybı çocuğu vatansız kılacaksa bu hükümler uygulanmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy