Türk Vatandaşlığının Kaybettirilmesi ve Kaybı Halleri

Türk Vatandaşlığının Kaybettirilmesi ve Kapsamı

Türk vatandaşlığının kaybettirilmesi, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 29. maddesinde sayılan vatana bağlılıkla bağdaşmayan eylemleri gerçekleştirdiği belirlenen kişilerin vatandaşlık statüsünün yetkili makam kararıyla resen sona erdirilmesidir. Vatandaşlığın idarece sona erdirilmesine ilişkin düzenlemeler; yetkili makam kararıyla vatandaşlığa alınma işleminin iptali ve vatana bağlılıkla uyuşmayan eylemler nedeniyle vatandaşlığın kaybettirilmesi şeklinde iki temel eksende yapılandırılmıştır.

5901 sayılı Kanun'un 29. maddesi kapsamında sayılan eylemlerin varlığı somut olarak tespit edilmiş olsa dahi yetkili makam bakımından kaybettirme kararı alınması zorunlu bir yükümlülük teşkil etmez. Kanun koyucu, bu şartlar gerçekleştiğinde kaybettirme kararı verilmesi hususunda idareye takdir yetkisi tanımıştır.

Vatana Bağlılıkla Bağdaşmayan Eylemler ve Kaybettirme Sebepleri

5901 sayılı Kanun'un 29. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca, yabancı bir devletin Türkiye'nin menfaatlerine uymayan herhangi bir hizmetinde bulunup da bu görevi bırakmaları yurt içinde mülki idare amirleri, yurt dışında ise dış temsilcilikler tarafından bildirilmesine rağmen, en az üç aylık uygun sürede kendi istekleriyle görevi bırakmayan kişilerin vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir.

Aynı fıkranın (b) bendine göre Türkiye Cumhuriyeti ile fiilen savaş halinde olan bir devletin her türlü hizmetinde Cumhurbaşkanının izni bulunmaksızın kendi iradesiyle çalışmayı sürdürenlerin vatandaşlığı kaybettirilebilir. Bahse konu muafiyet izninin kaybettirme yaptırımını engellemesi için, fiili savaş durumunun başlamasından sonra verilmiş olması zorunludur; çatışma öncesinde verilmiş izinler koruma sağlamaz.

Yetkili makamların izni olmaksızın yabancı bir ülke hizmetinde gönüllü askerlik yapan kişilerin vatandaşlığı da 5901 sayılı Kanun'un 29. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi uyarınca Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir. Buna karşılık Türk vatandaşlığının yanında yabancı bir devletin tabiiyetini de taşıyan çok vatandaşlı kişilerin, vatandaşı oldukları diğer devlette askerlik hizmetini veya bunun muadili kamu mükellefiyetini yerine getirmeleri izinsiz askerlik kapsamında değerlendirilmez ve kaybettirme gerekçesi yapılamaz.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nda düzenlenen devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı belirli suçlar sebebiyle haklarında adli soruşturma veya kovuşturma yürütülen ve yurt dışında bulunmaları sebebiyle kendilerine ulaşılamayan vatandaşlar, bu durumun öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde Bakanlığa bildirilir. İlgili Bakanlıkça Resmî Gazete'de yayımlanan yurda dön ilanına rağmen üç ay içinde Türkiye'ye dönmeyen kişilerin Türk vatandaşlıkları Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir.

Kaybettirme Kararının Hukuki Sonuçları ve Yeniden Vatandaşlığa Alınma

Türk vatandaşlığının kaybettirilmesi, Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder. 5901 sayılı Kanun'un 30. maddesi gereğince kaybettirme kararı cezai mahiyette olup şahsidir; bu sebeple hakkında kaybettirme kararı verilen ilgilinin eş ve çocuklarına tesir etmez.

Hakkında kaybettirme kararı verilen kimseler, 5901 sayılı Kanun'un 14. maddesinde düzenlenen ikamet şartlı başvuru yoluyla yeniden vatandaşlık kazanma imkanına sahiptir. Bu kişilerin milli güvenlik bakımından engel teşkil edecek bir halinin bulunmaması ve Türkiye'de üç yıl ikamet etmeleri durumunda, Cumhurbaşkanı kararıyla Türk vatandaşlığını yeniden kazanmaları mümkündür.

Vatandaşlığa Alınma Kararının İptali ve Şartları

5901 sayılı Kanun'un 31. maddesinde düzenlenen vatandaşlığa alınma kararının iptali, yalnızca yetkili makam kararıyla sonradan Türk vatandaşlığına kabul edilen yabancılar hakkında işletilebilir. Doğumla veya soy bağıyla vatandaşlığı aslen kazanmış bireyler hakkında vatandaşlığa alınma kararının iptali yoluna başvurulamaz.

Türk vatandaşlığını kazanma işlemi ilgilinin yalan beyanda bulunması veya vatandaşlığın iktisabına temel teşkil eden önemli olguları gizlemesi neticesinde gerçekleşmişse, vatandaşlığa alma kararı işlemi tesis eden idari makam tarafından iptal edilir. İptal sebeplerinin varlığı halinde idareye takdir yetkisi tanınmamış olup, vatandaşlığa kabul tarihinden itibaren herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süre sınırlaması aranmaksızın karar geri alınır.

5901 sayılı Kanun'un 32. maddesi uyarınca vatandaşlığa alınmanın iptali kararı, karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder. İptal kararı, ilgili kişiye bağlı olarak Türk vatandaşlığını kazanan eş ve çocuklar hakkında da uygulanır.

Seçme Hakkı ile Türk Vatandaşlığının Kaybedilmesi

Vatandaşlığın seçme hakkı yoluyla kaybedilmesinde, mevzuatta aranan yasal şartları haiz kişinin ayrılma iradesini beyan etmesi yeterli görülür; vatandaşlıktan çıkışın tamamlanması için başkaca bir idari makamın kabul ya da izin iradesine gerek bulunmaz. 5901 sayılı Kanun'un 35. maddesinin birinci fıkrası uyarınca kayıp, seçme hakkının kullanılmasına dair kanuni koşulların mevcudiyetinin idarece tespit edildiği karar tarihinden itibaren geçerlilik kazanır ve ilgili şahıs yabancı statüsüne geçer.

5901 sayılı Kanun'un 34. maddesi gereğince seçme hakkı ile vatandaşlıktan ayrılabilen gruplar; ana veya babadan dolayı soy bağıyla doğumla Türk vatandaşı olup yabancı ana veya babanın vatandaşlığını doğumla ya da sonradan edinenler, ana veya babadan dolayı soy bağı nedeniyle Türk vatandaşı olanlardan doğum yeri esasına göre yabancı bir devlet vatandaşlığını kazananlar, evlat edinilme yoluyla Türk vatandaşlığını kazanan çocuklar, doğum yeri esasına göre Türk vatandaşı oldukları halde sonradan yabancı ana veya babasının vatandaşlığını kazananlar ve sonradan Türk vatandaşı olan ana veya babalarına bağlı olarak Türk vatandaşlığını kazanan çocuklardır.

Seçme hakkından faydalanmak isteyen erginleşmiş çocukların, ergin kılınmalarından veya reşit olmalarından itibaren üç yıl içinde başvurularını gerçekleştirmeleri gerekmektedir. 5901 sayılı Kanun'un 34. maddesinin ikinci fıkrası gereğince, seçme hakkının kullanılması neticesinde kişi vatansız kalacak ise bu haktan yararlanılamaz.

5901 sayılı Kanun'un 35. maddesinin ikinci fıkrasının yollamada bulunduğu esaslar çerçevesinde, eşlerden birinin seçme hakkını kullanarak Türk vatandaşlığından ayrılması diğer eşin vatandaşlık bağına tesir etmez. Ana veya babadan birinin vatandaşlıktan ayrılması halinde ayrılan tarafın yazılı talebi ve diğer eşin rızasıyla çocuklar da anne veya babaya bağlı olarak Türk vatandaşlığını kaybeder; eşin muvafakat vermemesi durumunda ise çocuğun durumu hâkim kararına göre tayin edilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy