Tersane ile Yapılan Yat İnşa Sözleşmelerinde En Sık Karşılaşılan Sorunlar

Sözleşmenin Nitelendirilmesi: Satış mı, Eser mi?

Tersane ile kurulan yat inşa ilişkisi çoğu zaman 'satış sözleşmesi' başlığı altında kaleme alınır; ancak TBK m. 19 uyarınca bir sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken tarafların kullandıkları sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılır. Bu nedenle başlığında 'satış' yazan bir metin, teknenin sipariş üzerine inşa edileceğini ortaya koyuyorsa eser sözleşmesi olarak nitelendirilebilir ve eser sözleşmesine özgü hükümler devreye girebilir. Nitelendirmenin doğru yapılması, gecikme, ayıp ve bedel uyuşmazlıklarında hangi yasal düzeneğin uygulanacağını doğrudan etkiler.

Tersanenin Standart Formları ve Genel İşlem Koşulları

Tersaneler, benzer inşa ilişkilerinde kullanmak üzere önceden hazırladıkları sözleşme formlarını iş sahiplerine sunar. TBK m. 20 kapsamında bu tür hazır metinler genel işlem koşulu sayılır; koşulun sözleşme metninde mi yoksa ekinde mi yer aldığı, kapsamı, yazı türü ya da biçimi bu nitelendirmeyi etkilemez. TBK m. 21/1 uyarınca karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girebilmesi için düzenleyenin karşı tarafa bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi vermesi, içeriğini öğrenme imkânı sağlaması ve karşı tarafın bu koşulları kabul etmesi gerekir; aksi hâlde söz konusu koşullar yazılmamış sayılır. Bu şartın yalnızca karşı tarafın menfaatine aykırı koşullar için öngörüldüğü madde metninden anlaşılmakta; tüm genel işlem koşullarına uygulanıp uygulanmayacağı ise madde kapsamı itibarıyla açıkça belirtilmemiştir. Aynı madde uyarınca sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları da yazılmamış sayılır. TBK m. 22 gereğince bir koşulun yazılmamış sayılması sözleşmenin geri kalan hükümlerini etkilemez; üstelik düzenleyen, yazılmamış sayılan koşullar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri sürerek sözleşmeden dönemez.

Sözleşme Değişikliklerinde Şekil Zorunluluğu

Yat inşa sürecinde teknik özellikler, teslim tarihleri veya ödeme planı sık sık yeniden müzakere edilir. TBK m. 17/1 uyarınca taraflarca belirli bir şekilde yapılması kararlaştırılan sözleşme, belirlenen şekle uyulmadan yapılmışsa tarafları bağlamaz. Herhangi bir belirleme olmaksızın sözleşmede yalnızca yazılı şekil öngörülmüşse yasal yazılı şekle ilişkin hükümler uygulanır (TBK m. 17/2). Aynı ilke sözleşme değişiklikleri için de geçerlidir: taraflar değişikliklerin belirli bir şekilde yapılacağını kararlaştırmışlarsa, bu şekle uymadan yapılan değişiklik bağlayıcı olmaz. Pratikte bu, e-posta, kısa mesaj veya sözlü uzlaşmayla değiştirildiği iddia edilen hükümlerin uyuşmazlık hâlinde bağlayıcılığını yitirme riskini doğurur.

Yüklenicinin Özen ve Sadakat Borcu

TBK m. 471 uyarınca yüklenici, üstlendiği edimleri iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle ifa etmek zorundadır. Özen borcunun ihlal edilip edilmediği belirlenirken esas alınan ölçüt, benzer alandaki işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin mesleki ve teknik kurallara uygun davranışıdır. Tersane, eseri kural olarak doğrudan kendisi ya da kendi yönetimi altında meydana getirmekle yükümlüdür; yüklenicinin kişisel özelliklerinin önem taşımadığı hâllerde iş başkasına da yaptırılabilir. Aksine bir âdet veya anlaşma olmadıkça teknenin yapımında kullanılacak araç ve gereçleri de yüklenici sağlamak durumundadır.

Teslim Gecikmesi ve İş Sahibinin Sözleşmeden Dönme Hakkı

Tersanenin işe zamanında başlamaması, sözleşmeye aykırı biçimde işi geciktirmesi ya da iş sahibine yüklenemeyen bir nedenle doğan gecikme yüzünden teknenin kararlaştırılan tarihte teslim edilemeyeceğinin açıkça anlaşılması hâlinde iş sahibi, teslim gününü beklemek zorunda kalmaksızın sözleşmeden dönebilir (TBK m. 473). Bu hükmün uygulanabilmesi için gecikmenin iş sahibine yüklenemeyen bir sebepten kaynaklanması gerekir; iş sahibinin kendi eylemine veya müdahalesine dayanan engellemelerde bu dönme hakkı uygulanmaz.

TBK m. 473'ün ikinci fıkrası ayrı ve bağımsız bir erken müdahale hakkı tanımaktadır: eserin meydana getirilmesi sırasında yüklenicinin kusuru yüzünden teknenin ayıplı ya da sözleşmeye aykırı biçimde tamamlanacağı açıkça görülüyorsa iş sahibi, uygun bir süre vererek yükleniciye aykırılığın giderilmesini ihtar edebilir; bu ihtara uyulmaması hâlinde hasar ve masrafları kendisine ait olmak üzere onarımı veya işe devamı üçüncü bir kişiye verebilir. Bu hak, gecikme nedeniyle sözleşmeden dönmeden bağımsız olarak kullanılabilir ve teslim öncesi aşamada iş sahibine önemli bir seçenek sunar.

Götürü Bedel: Katı Yapı ve Öngörülemeyen Durumlarda Uyarlama

Yat inşa sözleşmelerinde bedel çoğu zaman götürü olarak belirlenir. TBK m. 480/1 gereğince yüklenici, eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirmiş olsa bile belirlenen bedelin artırılmasını isteyemez; öte yandan eser öngörülenden az emek ve masraf gerektirmiş olsa bile iş sahibi götürü bedelin tamamını ödemekle yükümlüdür. Bu kural hem tersane hem de iş sahibi açısından bağlayıcıdır.

Bununla birlikte TBK m. 480/2, götürü bedelin katı yapısına önemli bir istisna getirmektedir. Başlangıçta öngörülemeyen veya taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, belirlenen götürü bedelle eserin yapılmasına engel olur ya da bunu son derece güçleştirirse yüklenici, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. Uyarlama mümkün değilse veya karşı taraftan beklenemiyorsa yüklenici sözleşmeden dönme hakkına sahiptir; dürüstlük kurallarının gerektirdiği hâllerde ise yalnızca fesih hakkını kullanabilir. Bu nedenle götürü bedelin iş sahibi açısından mutlak bir güvence sağladığı düşüncesiyle hareket etmek yanıltıcı olabilir.

Yaklaşık Bedelin Aşırı Aşılması

Bedelin başlangıçta yaklaşık olarak belirlendiği sözleşmelerde tablo farklılaşır. TBK m. 482 uyarınca, iş sahibinin kusuru olmaksızın yaklaşık bedelin aşırı ölçüde aşılacağı anlaşılırsa iş sahibi, tekne henüz tamamlanmadan veya tamamlandıktan sonra sözleşmeden dönebilir. Aynı maddede eser iş sahibinin arsası üzerine yapıldığında iş sahibine bedelden uygun indirim isteme ya da tamamlanmamış aşamada yükleniciyi işe devamdan alıkoyarak tamamlanan kısım için hakkaniyete uygun bedel ödeyip sözleşmeyi feshetme seçenekleri de tanınmaktadır. Bu son fıkranın 'arsa' unsurunu içermesi nedeniyle tersanede inşa edilen tekneye doğrudan uygulanıp uygulanamayacağı açık değildir; 'aşırı aşım' eşiğinin somut olayda nasıl belirleneceği de kanunda tanımlanmamıştır.

Teslim, Kabul ve Ayıp Bildirimi

TBK m. 474 uyarınca iş sahibi, teknenin tesliminden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve varsa ayıpları uygun bir süre içinde yükleniciye bildirmek zorundadır. Taraflardan her biri, giderini karşılayarak eserin bilirkişi tarafından gözden geçirilmesini ve sonucun bir raporla belirlenmesini isteyebilir. Kabul prosedürünün yalnızca sembolik bir teslim imzasına indirgenmesi hâlinde örtülü kabul tartışması gündeme gelebilir; bu durumda yüklenici, teslim sırasında açıkça görülemeyen ayıplar dışında sorumluluğunun daraldığını ileri sürebilir.

Ayıp hâlinde iş sahibinin seçimlik hakları TBK m. 475'te düzenlenmiştir. Eser iş sahibinin kullanamayacağı ya da hakkaniyet gereği kabulü zorlanamayacağı ölçüde ayıplı veya sözleşmeye aykırıysa iş sahibi sözleşmeden dönebilir. Buna alternatif olarak eseri alıkoyup ayıp oranında bedelden indirim ya da aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım isteyebilir. Bu seçimlik hakların yanı sıra genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı da saklıdır. TBK m. 475'in son fıkrasına göre eser iş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılmış olup sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa iş sahibi sözleşmeden dönme hakkını kullanamaz; bu istisnayı tersanede inşa edilen bir tekneye doğrudan uygulayıp uygulamayacağı kaynakta tartışılmamıştır.

Yapı Hâlindeki Gemi Sicili ve Avans Koruması

İnşa süreci başlamadan önce yapılan ödemeler, sicil güvencesi kurulmadığında yalnızca sözleşmesel korumaya bırakılmış olur. TTK m. 986 çerçevesinde yapı hâlindeki gemi; malikin istemi üzerine ya da yapı üzerinde gemi ipoteği kurulması, ihtiyati veya kesin haciz ya da tersane sahibinin ipotek istem hakkının teminat altına alınması amacıyla yapı hâlindeki gemilere özgü sicile kaydolunabilir. TTK m. 987/1 uyarınca bu tescil, malikinin veya kanuni ipotek hakkını tescil ettirmek isteyen tersane sahibinin dilekçesiyle yapım yerinin bağlı bulunduğu sicil müdürlüğünce gerçekleştirilir. Yapı başka bir yere götürülse dahi yetkili müdürlük değişmez; yalnızca yeni yapım yerindeki müdürlüğe bildirim yapılır. TTK m. 987/2 uyarınca ihtiyati veya icraî haciz kararı almış olan alacaklı da icra müdürünün yazısıyla yapının sicile kaydını isteyebilir; bu başvuru yolu için haciz kararının varlığı zorunludur.

Tersane Sahibinin Kanuni İpotek Hakkı ve İş Sahibi Açısından Riski

TTK m. 1013 uyarınca tersane sahibi, geminin yapımı ve onarımından doğan alacakları için o yapı veya gemi üzerinde ipotek tescilini isteme hakkına sahiptir. Kanun bu haktan önceden feragati açıkça geçersiz saymaktadır; dolayısıyla sözleşmeye feragat hükmü eklemek bu güvenceyi ortadan kaldırmaz. Aynı madde uyarınca bu istem hakkını teminat altına almak için gemi veya yapı siciline şerh verilebilir; yapım henüz tamamlanmamışsa tamamlanan işi karşılayan bedel kısmı ve kapsam dışı giderler için teminat ipoteği kurulması da istenebilir. Bu haktan önceden feragat sağlanamayacağından, iş sahibinin sözleşme aşamasında avans mahsup mekanizması, hak ediş sistemi ve uyuşmazlıklı alacakların çözümüne ilişkin düzenlemeleri önceden kurgulaması, tersanenin ileride ipotek tescili isteyebileceği ihtimalini göz önünde bulundurmasını sağlar.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy