Telif Hakkı Nedir? Korunması, İhlali ve Tazminat

Telif hakkı, fikri mülkiyet hukukunun bir alanı olup yaratıcıların eserleri üzerindeki tasarruflarını düzenler. Eser sahibine, ürünün kullanımı, dağıtımı ve çoğaltılması gibi mali hakların yanında eserin bütünlüğünün korunması gibi manevi haklar tanır.

Eser Kavramı ve Korunan Eser Türleri

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 1/B maddesine göre eser; sahibinin kişisel özelliğini yansıtan ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar ya da sinema mahsulü sayılan fikir ve sanat ürünleridir. Bilimsel izahlar, haritalar, teknik plan ve projeler ile bilgisayar programları da fikri yaratıcılık sonucu ortaya konan bu koruma alanı içinde yer alır.

Kanunun 1/B maddesinde yer alan tanımlara göre bilgisayar programı; bir bilgisayar sisteminin özel bir işlem veya görev yapmasını sağlayacak biçimde düzene konulmuş emir dizgesini ve bu dizgenin oluşum ile gelişimini sağlayacak hazırlık çalışmalarını kapsar. İşlenme eser ise diğer bir eserden yararlanılarak meydana getirilen, asıl esere nispetle bağımsız olmayan ve işleyenin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat ürünüdür. Özgün eser üzerindeki haklar saklı kalmak şartıyla, içeriği seçme ve düzenlemelerden oluşan ve bir düşünce yaratıcılığı sonucu ortaya çıkan ansiklopediler ve antolojiler gibi mahsuller derleme eser sayılır.

Komşu haklar ise eser sahibinin manevi ve mali haklarına zarar vermemek kaydıyla ve eser sahibinin izniyle bir eseri özgün biçimde yorumlayan, tanıtan, icra eden sanatçıların, sesleri ilk kez tespit eden fonogram yapımcılarının ve radyo-televizyon kuruluşlarının sahip olduğu hakları ifade eder.

Eser Sahipliği ve Birlikte Hak Sahipliği

5846 sayılı Kanun'un 1/B ve 8. maddeleri uyarınca bir eserin sahibi onu meydana getirendir; işlenme ve derleme eserlerde ise asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak şartıyla sahibi onu işleyendir. Kanunun istisnai kabul ettiği iş ilişkilerinde tüzel kişilerin veya işverenlerin çalışanlar tarafından meydana getirilen eserler üzerinde hak sahibi olabilmesi de mümkündür.

Sinema eserlerinde yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı eserin birlikte sahibidir. Eserin canlandırma tekniğiyle üretilmiş olması halinde animatör de eserin birlikte sahipleri arasında yer alır.

Eser Sahibinin Manevi Hakları

5846 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca bir eserin umuma arz edilip edilmemesini, yayımlanma zamanını ve tarzını belirleme yetkisi münhasıran eser sahibine aittir. Bütünü veya esaslı bir kısmı alenileşmemiş yahut ana hatları henüz kamuya duyurulmamış bir eserin içeriği hakkında bilgi verme yetkisi de yalnızca o eserin sahibindedir.

Eserin umuma arzı veya yayımlanma tarzı sahibinin şeref ve itibarını zedeleyecek nitelikteyse, eser sahibi daha önce başkasına yazılı izin vermiş olsa dahi eserin aslının veya işlenmiş halinin yayımlanmasını ya da tanıtılmasını menedebilir. Bu menetme yetkisinden sözleşme ile vazgeçilmesi hükümsüzdür; ancak karşı tarafın tazminat hakkı saklı kalır.

5846 sayılı Kanun'un 15. maddesi uyarınca eseri kendi adıyla, müstear adla veya adsız olarak umuma arz etme ya da yayımlama kararı münhasıran eser sahibine aittir. Güzel sanat eserinden çoğaltılan kopyalarda veya bir işlemenin aslı ile kopyalarında asıl eser sahibinin adı veya alametinin gösterilmesi ve eserin işlenme ya da kopya olduğunun belirtilmesi şarttır. Eserin kimin tarafından vücuda getirildiği ihtilaflıysa gerçek eser sahibi mahkemeden hakkının tespitini isteyebilir; mimari yapılarda ise yazılı istemle yapının görülen yerine silinmeyecek şekilde eser sahibinin adı yazılır.

5846 sayılı Kanun'un 16. maddesi uyarınca eser sahibinin izni olmadıkça eserde veya eser sahibinin adında kısaltma, ekleme ve diğer değiştirmeler yapılamaz. Eseri kanun veya eser sahibinin izniyle işleyen ya da yayımlayan kimseler, tekniğin zorunlu kıldığı değişiklikleri özel izin olmaksızın yapabilir. Buna karşın eser sahibi kayıtsız ve şartsız yazılı izin vermiş olsa dahi şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan değişiklikleri menetme yetkisine sahiptir; bu haktan sözleşmeyle feragat edilmesi hükümsüzdür.

Ölümden Sonra Manevi Hakların Kullanılması

5846 sayılı Kanun'un 19. maddesine göre eser sahibi umuma arz ve adın belirtilmesine ilişkin yetkilerin ölümünden sonraki kullanılış tarzını tespit etmemiş veya bir kimseye bırakmamışsa bu yetkiler vasiyeti tenfiz memuruna; atanmamışsa sırasıyla sağ kalan eş ile çocuklara, mansup mirasçılara, ana-babaya ve kardeşlere aittir. Kanunda sayılan bu kişiler, Kanun'un 14, 15 ve 16. maddelerinin üçüncü fıkralarında düzenlenen hakları eser sahibinin ölümünden itibaren yetmiş yıl boyunca kendi namlarına kullanabilirler.

Eser sahibi veya kanunen yetkili kılınanlar haklarını kullanmazsa, eser sahibinden veya halefinden mali bir hak iktisap eden kimse meşru menfaatini ispat şartıyla Kanun'un 14, 15 ve 16. maddelerinin üçüncü fıkralarındaki hakları kendi namına kullanabilir. Yetkili kimseler birden fazla olup müdahale hususunda uzlaşamazlarsa mahkeme uyuşmazlığı basit yargılama usulüyle eser sahibinin muhtemel arzusuna göre karara bağlar. Yetkili kişilerden hiçbirinin bulunmaması, bulunup da haklarını kullanmaması veya sürelerin bitmesi durumunda eser memleket kültürü yönünden önemli görüldüğü takdirde Kültür ve Turizm Bakanlığı 14, 15 ve 16. maddelerin üçüncü fıkralarındaki hakları kendi namına kullanabilir.

Eser Sahibinin Mali Hakları: İşleme ve Çoğaltma

Eserin mali hakları kural olarak eser sahibine aittir. Bir çalışanın iş yeri için meydana getirdiği bir resim veya yazı işveren tarafından kullanılabilir; ancak başkaları tarafından kullanım ancak özel bir anlaşma ile gerçekleştirilebilir.

5846 sayılı Kanun'un 21. maddesi gereğince bir eserden onu işlemek suretiyle yararlanma hakkı münhasıran eser sahibine aittir. Eser üzerinde değişiklik yapılması, uyarlama, çeviri veya diğer türev eserlerin meydana getirilmesi bu hak kapsamındadır. Eserin aslını veya çoğaltılmış kopyalarını yeniden oluşturma, yazdırma ve kaydetme hakları ise çoğaltma hakkını oluşturur ve izinsiz gerçekleştirilemez.

Telif Hakkı İhlalinde Tecavüzün Ref'i Davası

5846 sayılı Kanun'un 66. maddesi uyarınca manevi veya mali hakları tecavüze uğrayan kimse tecavüzün giderilmesini (ref'ini) dava edebilir. Tecavüz, bir işletmenin temsilcisi veya çalışanları tarafından hizmetlerini ifa ettikleri sırada gerçekleştirilmişse işletme sahibine karşı da dava yöneltilebilir. Bu davada failin, temsilcinin veya çalışanların kusuru şart değildir.

Tecavüzün ref'i davasında mahkeme; hak sahibinin mali ve manevi haklarını, ihlalin kapsamını, kusurun varlığı ile derecesini ve tecavüzün giderilmesi durumunda davalının uğrayabileceği muhtemel zararları tartarak durumun gereklerine göre uygun tedbirleri kararlaştırır. Eser sahibi, tecavüzün ref'i ve tecavüzün men'i davalarını kendi ikametgahının bulunduğu yer mahkemesinde de açabilir.

5846 sayılı Kanun'un 67. maddesi uyarınca henüz alenileşmemiş bir eser sahibinin rızası olmaksızın umuma arz edildiğinde tecavüzün ref'i davası çoğaltılmış nüshaların yayımlanması halinde açılabilir. Eserde sahibinin adı hiç konulmamış, yanlış konulmuş veya iltibasa yol açacak nitelikteyse tecavüz eden asıl ve çoğaltılmış nüshalara adı derç etmekle yükümlüdür ve masrafı tecavüz edene ait olmak üzere en fazla üç gazetede ilan istenebilir. Güzel sanat eserlerinde ise eser sahibi asıldaki değişikliğin kendisince yapılmadığını belirtebilir veya kamu ya da malik menfaatini esaslı zedelemiyorsa eseri eski hale getirebilir.

İzinsiz Kullanımda Üç Kata Kadar Bedel Talebi

5846 sayılı Kanun'un 68. maddesinin birinci fıkrası uyarınca eseri, icrayı, fonogramı veya yapımları hak sahiplerinden kanuna uygun yazılı izin almadan işleyen, çoğaltan, yayan, temsil eden veya umuma ileten kişilerden hak sahipleri; sözleşme yapılmış olması halinde isteyebileceği bedelin veya tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir.

İzinsiz çoğaltılan kopyalar henüz satışa çıkarılmamışsa hak sahibi; kopyaların ve çoğaltmaya yarayan kalıp, film gibi araçların imhasını, üretim maliyetini geçmeyecek uygun bir bedel karşılığında kendisine verilmesini ya da sözleşme halinde isteyebileceği bedelin üç kat fazlasını talep edebilir. Bu seçimlerin yapılması izinsiz çoğaltanın hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kopyalar satışa çıkarılmışsa hak sahibi, tecavüz edenin elinde bulunan nüshalar hakkında da imha, maliyetine devir veya üç kat bedel haklarından birini kullanabilir.

İzinsiz çoğaltılan kopyaların imhası, maliyetine devri veya bedel taleplerinin eser sahibinden başka hak sahiplerince uygulanabilmesi için Kanun'un 52. maddesine uygun yazılı çoğaltma izni aranır. Hak sahiplerinin Kanun'un 68. maddesinin ikinci ve üçüncü fıkraları uyarınca talepte bulunmaları halinde Ceza Muhakemesi Kanunu'nun el koymaya ilişkin hükümleri yalnızca delil elde etmek amacıyla uygulanabilir. Bedel talep eden kimse ise tecavüz edene karşı onunla sözleşme yapmış olması durumunda sahip olabileceği bütün hak ve yetkileri ileri sürebilir.

Maddi ve Manevi Tazminat ile Kârın Devri

5846 sayılı Kanun'un 70. maddesi gereğince manevi hakları zarar gören kişi manevi tazminat davası açabilir; mahkeme bu para tazminatı yerine veya buna ek olarak başka bir manevi tazminat şekline de hükmedebilir. Mali hakları ihlal edilen kişi ise tecavüz edenin kusuru bulunması halinde haksız fiil hükümlerine dayanarak tazminat isteyebilir.

Telif hakkı ihlaline uğrayan kişi, maddi veya manevi tazminattan ayrı olarak ihlal neticesinde temin edilen kârın kendisine verilmesini de isteyebilir. Elde edilen kârın devrinin istendiği durumda, 68. madde uyarınca talep edilen bedel indirilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy