Tekzip, süreli bir yayında kişilerin şeref ve haysiyetini ihlal eden ya da kişilerle ilgili gerçeğe aykırı bilgi içeren bir yayın nedeniyle zarar gören kişinin aynı yayın organında düzeltme ve cevap yayımlatma hakkıdır. Bu hakkın anayasal temeli Anayasa'nın 32. maddesidir; süreli basın yayınları ile internet haber siteleri bakımından usul ve yaptırımlar 5187 sayılı Basın Kanunu'nun 14. ve 18. maddelerinde düzenlenmiştir. Yayının türü —haber, köşe yazısı, eleştiri, resim, karikatür, bilimsel değerlendirme veya yorum olması— tekzip hakkının doğması bakımından bir fark yaratmaz.
5187 sayılı BASIN KANUNU m. 14Kaynağı aç
Başvuru Süresi ve Başlangıç Tarihi
Zarar gören kişi, süreli basın yayınlarında yayım tarihinden itibaren iki ay içinde sorumlu müdüre düzeltme ve cevap yazısı gönderebilir. Başvurunun noterlik aracılığıyla yapılması tercih edildiğinde sürenin başlangıcı, yazının yayın organına ulaştığı tarih değil noterliğe yapılan başvurunun tarihidir. Bu ayrım, iki aylık sürenin korunması açısından önem taşır.
İlgilinin ölmesi durumunda mirasçılardan biri tekzip hakkını kullanabilir. Bu hâlde iki aylık olağan süreye bir ay daha eklenir; dolayısıyla mirasçılar yayım tarihinden itibaren üç ay içinde başvuruda bulunabilir.
Düzeltme ve Cevap Yazısının Koşulları
Gönderilecek düzeltme ve cevap yazısı suç unsuru içeremez, üçüncü kişilerin hukuken korunan menfaatlerine aykırı olamaz ve yazıya neden olan eseri açıkça belirtmek zorundadır. Yazı, ilgili yayından uzun olamaz; ilgili yayın yirmi satırdan az yazı, resim veya karikatür ise düzeltme ve cevap metni otuz satırı geçemez.
Sorumlu Müdürün Yayımlama Yükümlülüğü
Sorumlu müdür, düzeltme ve cevap yazısını hiçbir düzeltme ve ekleme yapmaksızın yayımlamak zorundadır. Günlük süreli yayınlarda bu yükümlülük, yazının alındığı tarihten itibaren en geç üç gün içinde yerine getirilmelidir. Günlük olmayan diğer süreli yayınlarda ise yazının alındığı tarihten itibaren üç günden sonraki ilk nüshada yayım yapılır. Süreli yayın birden fazla yerde basılıyorsa düzeltme ve cevap yazısı, ilgili eserin yayımlandığı tüm baskılarda yayımlanmak zorundadır.
Yayımlama yalnızca zamanında yapılmakla yetinmez; düzeltme ve cevap metni, ilgili yayının yer aldığı sayfa ve sütunlarda, aynı puntolarla ve aynı biçimde yayımlanmak zorundadır.
İnternet Haber Sitelerinde Yayımlama Kuralları
5187 sayılı Basın Kanunu'nun 14. maddesine 7418 sayılı Kanun'un 7. maddesiyle 13 Ekim 2022 tarihinde eklenen hükümler uyarınca, internet haber sitelerinde sorumlu müdür düzeltme ve cevap yazısını aldığı tarihten itibaren en geç bir gün içinde, ilgili yayının yer aldığı sayfa ve sütunlarda URL bağlantısı sağlanmak suretiyle, aynı puntolarla ve aynı biçimde yayımlamak zorundadır. İçeriğin kaldırılması veya erişimin engellenmesi hâlinde ise düzeltme ve cevap metni, ilk yirmi dört saati ana sayfada olmak üzere bir hafta süreyle yayımlanır.
Sulh Ceza Hakimliğine Başvuru Yolu
Sorumlu müdüre yapılan başvurudan sonuç alınamaz ya da tekzip metni Basın Kanunu'nda öngörülen kurallara aykırı yayımlanırsa başvuru hakkına sahip kişi sulh ceza hakimliğine başvurabilir. Ancak bu yola gidilebilmesi için sorumlu müdüre önceden başvurulmuş olması zorunludur; bu ön koşul yerine getirilmeden hakimliğe müracaat kabul edilmez. Yetkili hakimlik, talep sahibinin bulunduğu yer sulh ceza hakimliğidir.
Tekzip metninin yasal süresinde yayımlanmaması hâlinde sürenin bitiminden, kanuna aykırı biçimde yayımlanması hâlinde ise yayım tarihinden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hakimine başvurulabilir. Hakim bu istemi duruşma açmaksızın üç gün içinde karara bağlar.
Sulh ceza hakiminin kararına karşı acele itiraz yoluna gidilebilir; yetkili makam üç gün içinde itirazı inceleyerek kesin karar verir. Hakim tarafından yayımlanmasına karar verilmesi hâlinde yayım süresi, itiraz edilmemişse kararın kesinleştiği tarihten, itiraz edilmişse yetkili makam kararının tebliği tarihinden itibaren işlemeye başlar.
Hakimlik İncelemesinin Kapsamı
Sulh ceza hakimliği incelemesini yayının yalnızca bir bölümüne değil bütününe bakarak yapar. İncelemede yorum ve eleştirilerin kaynağı, yapılma nedeni, yazarın toplumdaki konumu ve tüm içerik birlikte değerlendirilir.
Tebligat Usulsüzlüklerinin Sonuçları
Tebligat usulsüzlükleri, yargılamanın her aşamasında önemli sonuçlar doğurabilmektedir. Diğer yasal koşullar sağlanmış olsa dahi tebligat eksikliği nedeniyle ceza davalarında düzeltme ve cevabın yayımlanmaması suçundan beraat kararı verilebilmektedir.
Yaptırımlar: Para Cezası, Müteselsil Sorumluluk ve Zorunlu İlan
Kesinleşmiş hakim kararına uymayan sorumlu müdür ve sorumlu müdürün bağlı olduğu yetkili, 5187 sayılı Basın Kanunu'nun 18. maddesi uyarınca ağır para cezasıyla cezalandırılır. Para cezasının ödenmesinden yayın sahibi, sorumlu müdür ve sorumlu müdürün bağlı olduğu yetkili müteselsilen sorumludur. Suçun failleri kanunda açıkça belirtilmiştir: sorumlu müdür ve sorumlu müdürün bağlı olduğu yetkili.
5187 sayılı BASIN KANUNU m. 18Kaynağı aç
Tekzip metninin hiç yayımlanmaması veya Basın Kanunu'nun 14. maddesinin birinci fıkrasında öngörülen şartlara aykırı yayımlanması hâlinde hakim, masrafları yayın sahibi tarafından karşılanmak üzere bu metnin iki internet haber sitesi ile tirajı yüz binin üzerinde olan iki gazetede ilan şeklinde yayımlanmasına ayrıca karar verir.
Basılmış Yayımlarda Dava Açma Süreleri
5187 sayılı Basın Kanunu'nun 26. maddesi uyarınca basılmış yayımlar yoluyla işlenen suçlarda ceza davası açma; günlük süreli yayınlar ve internet haber siteleri yönünden dört ay, diğer basılmış eserler yönünden ise altı ay içinde yapılması gereken bir muhakeme şartına bağlıdır. Tekzip kararına rağmen yayın yapmama suçu da bu kapsamda değerlendirilmektedir. Süreler, basılmış eserlerin Cumhuriyet Başsavcılığı'na teslim edildiği tarihten, internet haber siteleri bakımından ise suç ihbarının yapıldığı tarihten başlar.
5187 sayılı BASIN KANUNU m. 26Kaynağı aç
Yayın Aynı Zamanda Suç Oluşturuyorsa
Bir yayın tekzip hakkı doğurduğu gibi aynı zamanda suç da oluşturabilir. Bu durumda, suçun şikayete bağlı olup olmadığına göre 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 12. maddesindeki genel yetki kuralının da göz önünde bulundurulması gerekebilir.
Radyo ve Televizyon Yayınlarında Tekzip
Radyo ve televizyon yayınlarında tekzip hakkını doğrudan düzenleyen kanun maddesine ilişkin mevzuat bu yazı kapsamında birincil kaynaktan doğrulanamadığından, bu yayın türüne özgü usul ayrıntıları verilememektedir. Yalnızca şu kadarı belirtilmelidir: TRT yayınları bakımından uygulanacak usul 2954 sayılı Türkiye Radyo ve Televizyon Kanunu'nda ayrıca düzenlenmiş olup özel yayıncılara ilişkin kurallar 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun kapsamında yer almaktadır.
6112 sayılı RADYO VE TELEVİZYONLARIN KURULUŞ VE YAYIN HİZMETLERİ HAKKINDA KANUN m. 27Kaynağı aç
TRT Yayınlarında Düzeltme ve Cevap Usulü
2954 sayılı Türkiye Radyo ve Televizyon Kanunu'nun 27. maddesi, TRT yayınlarına karşı kullanılacak düzeltme ve cevap hakkını özel bir usule bağlamaktadır. Düzeltme ve cevap metninde, yayının şeref ve haysiyete dokunduğu ya da gerçeğe aykırı atıf içerdiği belirtilir; metnin süresi, cevaba konu yayının ilgili bölümünün süresini aşamaz. Gerçeğe aykırı yayın nedeniyle bu hakkı kullanabilmek için yayının aynı zamanda başvuran kişiyle ilgili olması gerekir. Öte yandan siyasi partilerin özel kanunları uyarınca yapacakları seçim propaganda konuşmaları ile Cumhurbaşkanlığı bildirisi veya konuşmaları hakkında bu madde hükümleri uygulanmaz.
2954 sayılı TÜRKİYE RADYO VE TELEVİZYON KANUNU m. 27Kaynağı aç
TRT, usulüne uygun biçimde iletilen düzeltme ve cevap metnini alınmasından itibaren üç gün içinde yayınlamakla yükümlüdür. Metni reddetmesi gerekiyorsa bu bildirimi, yükümlü olduğu üç günlük sürenin bitiminden itibaren iki gün içinde ilgiliye ulaştırır. Ret kararına karşı ilgili iki gün içinde Ankara Sulh Ceza Hâkimliği'ne itiraz edebilir; itirazını Ankara'daki hakimliğe gönderilmek üzere bulunduğu yer mahkemesine de verebilir. Kesinleşen hakim kararının TRT Genel Müdürlüğü'ne tebliğinden itibaren en geç iki gün içinde düzeltme ve cevabın yayınlanması zorunludur. Özel hukuk tüzel kişileri de bu usulden aynı şekilde yararlanabilir; kamu tüzel kişileri ise bu hakkı kullanamaz.
Tekzip talebi için süre ne zaman başlar?
Süreli basın yayınlarında süre, yayımın gerçekleştiği tarihten itibaren işlemeye başlar ve iki aydır. İlgilinin ölmesi hâlinde mirasçılar için bu süreye bir ay eklenerek yayım tarihinden itibaren üç aylık süre tanınır. Başvurunun noterlik aracılığıyla yapılmasında sürenin başlangıcı yazının yayın organına ulaştığı tarih değil, noterliğe yapılan başvurunun tarihidir.
Tekzip talebi reddedilirse ne yapılabilir?
Sorumlu müdüre yapılan başvurudan sonuç alınamaz ya da tekzip metni yasaya aykırı yayımlanırsa talep sahibinin bulunduğu yer sulh ceza hakimliğine başvurulabilir. Bu yolun kullanılabilmesi için sorumlu müdüre önceden başvurulmuş olması zorunludur. Tekzip metninin yasal sürede yayımlanmaması hâlinde sürenin bitiminden, aykırı yayımlanması hâlinde ise yayım tarihinden itibaren on beş gün içinde hareket edilmesi gerekir.
Tekzip metni gazetede nereye ve nasıl yayımlanmak zorundadır?
Tekzip metni ilgili yayının yer aldığı sayfa ve sütunlarda, aynı punto ve biçimde yayımlanmak zorundadır. Sorumlu müdür metne hiçbir düzeltme veya ekleme yapamaz. Günlük süreli yayınlarda yazının alındığı tarihten itibaren en geç üç gün, diğer süreli yayınlarda ise en geç üç günden sonraki ilk sayıda yayım yapılması gerekir.
Tekzip yayımlanmazsa kim cezalandırılır?
Kesinleşmiş hakim kararına uyulmaması hâlinde sorumlu müdür ve sorumlu müdürün bağlı olduğu yetkili, 5187 sayılı Basın Kanunu'nun 18. maddesi kapsamında ağır para cezasıyla cezalandırılır. Para cezasının ödenmesinden yayın sahibi, sorumlu müdür ve sorumlu müdürün bağlı olduğu yetkili müteselsilen sorumludur.
Hakaret suçu oluşmayan bir yayın için tekzip talep edilebilir mi?
Süreli basın yayınları bakımından tekzip hakkı, yayının şeref ve haysiyeti ihlal etmesi ya da gerçeğe aykırı olması koşuluna bağlıdır; bu koşulun ayrıca bir suç oluşturması aranmaz. Radyo ve televizyon yayınları için geçerli koşullar ise yayın türüne göre farklı kanunlarda düzenlenmiş olup bu hususta ilgili mevzuatın incelenmesi gerekir.
İnternet haber sitesinde yayımlanan içerik için tekzip süresi ne kadardır?
5187 sayılı Basın Kanunu'nun 14. maddesine 2022 yılında eklenen hükümlere göre internet haber sitelerinde sorumlu müdür, düzeltme ve cevap yazısını aldığı tarihten itibaren en geç bir gün içinde yayımlamak zorundadır. İçeriğin kaldırılması veya erişimin engellenmesi durumunda ise düzeltme ve cevap metni ilk yirmi dört saati ana sayfada olmak üzere bir hafta süreyle yayımda kalmalıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy