5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 66. maddesinde düzenlenen dava zamanaşımı, suçun işlenmesinden itibaren kanunda öngörülen belirli sürelerin geçmesiyle kamu davasının düşmesine yol açan maddi ceza hukuku kurumudur. Suç için kanunda belirlenen cezanın türü ve üst sınırı dikkate alınarak saptanan bu yasal sürelerin dolması durumunda, kamu davası düşme kararıyla sonuçlanır.
Cezanın Ağırlığına Göre Temel Dava Zamanaşımı Süreleri
Türk Ceza Kanunu'nun 66. maddesinin birinci fıkrasına göre kamu davasının düşmesi için gereken süreler, suçun kanunda gerektirdiği ceza miktarına göre kademelendirilmiştir. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda kamu davası otuz yılın geçmesiyle düşerken, müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda bu süre yirmi beş yıl olarak uygulanır.
Süreli hapis cezalarında ise kademeli bir ayrım öngörülmüştür. Kanunda yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda dava zamanaşımı süresi yirmi yıldır. Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda kamu davası on beş yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Kanunda beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren fiillerde ise dava zamanaşımı sekiz yılın dolmasıyla gerçekleşir.
Dava Zamanaşımı Süresinin Belirlenmesinde Esas Alınan İlkeler
Dava zamanaşımı sürelerinin tespitinde suçun kanunda yer alan cezasının yukarı sınırı esas alınır. Kanun maddesinde hapis cezası ile adli para cezasının seçimlik olarak öngörüldüğü suç tiplerinde zamanaşımı hesabında hapis cezası dikkate alınır. Ayrıca dosyadaki mevcut deliller çerçevesinde suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de zamanaşımı süresinin belirlenmesinde göz önünde bulundurulur.
Yaş Küçüklüğünün Dava Zamanaşımına Etkisi
Fiili işlediği sırada çocuk yaşta bulunan failler hakkında Türk Ceza Kanunu'nun 66. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca indirimli zamanaşımı süreleri uygulanır. Suç tarihinde on iki yaşını doldurmuş olup da on beş yaşını doldurmamış olan çocuklar yönünden temel dava zamanaşımı sürelerinin yarısının geçmesi kamu davasının düşmesi için yeterlidir. Suç tarihinde on beş yaşını doldurmuş ve on sekiz yaşını doldurmamış olan kişiler yönünden ise kanuni zamanaşımı sürelerinin üçte ikisi uygulanır.
Dava Zamanaşımının Başlangıç Anı ve Özel Durumlar
Dava zamanaşımı süresi kural olarak tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden itibaren işlemeye başlar. Teşebbüs aşamasında kalan suçlarda son hareketin yapıldığı gün, kesintisiz suçlarda hukuka aykırı durumun sona erdiği yani kesintinin gerçekleştiği gün, zincirleme biçimde işlenen suçlarda ise son suçun işlendiği gün zamanaşımı süresinin başlangıcı kabul edilir.
Kanun koyucu korumasız durumdaki çocukları güvenceye almak amacıyla özel bir başlangıç kuralı getirmiştir. Çocuklara karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu bulunan kişilerce işlenen suçlarda dava zamanaşımı süresi, suçun işlendiği tarihte değil, mağdur çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye başlar. Diğer yandan aynı fiilden dolayı tekrar yargılamayı gerektiren hallerde zamanaşımı süresi, mahkemece bu yöndeki talebin kabul edildiği tarihten itibaren baştan işlemeye başlar.
Dava Zamanaşımının Uygulanmadığı İstisnai Haller
Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında düzenlenen belirli ağır suçlar yönünden mutlak bir istisna öngörülmüştür. Bu kısımda yer alan ve kanunda ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezası öngörülen suçların yurt dışında işlenmesi durumunda dava zamanaşımı süreleri uygulanmaz ve bu fiiller zamanaşımına tabi tutulamaz.
Hapis veya adli para cezasını seçimlik olarak öngören suçlarda zamanaşımı nasıl belirlenir?
Seçimlik cezaları gerektiren suçlarda zamanaşımı süresinin belirlenmesinde hapis cezasının yukarı sınırı esas alınır ve buna göre zamanaşımı süresi tespit edilir.
Çocuklara karşı aile bireyleri tarafından işlenen suçlarda zamanaşımı ne zaman başlar?
Çocuklara karşı üstsoy veya çocuk üzerinde hüküm ve nüfuzu bulunan kişiler tarafından işlenen suçlarda dava zamanaşımı, çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye başlar.
Yeniden yargılama kabul edildiğinde dava zamanaşımı süresi nasıl işler?
Aynı fiilden dolayı tekrar yargılamayı gerektiren hallerde, mahkemece bu husustaki talebin kabul edildiği tarihten itibaren fiile ilişkin dava zamanaşımı süresi yeni baştan işlemeye başlar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy