Ceza hukukunda zamanaşımı, suçun işlendiği tarihten ya da mahkûmiyet kararının kesinleşmesinden itibaren kanunda öngörülen sürelerin geçmesiyle kamu davasının düşmesi veya kesinleşen cezanın infaz kabiliyetini yitirmesi sonucunu doğuran bir kurumdur. Dava zamanaşımı Cumhuriyet savcısı veya mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınır; sanık ve hükümlünün bu durumdan feragat etmesi kanunen mümkün değildir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 66Kaynağı aç
kamu davası;
a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl,
b) Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmibeş yıl,
c) Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda
yirmi yıl,
d) Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda
onbeş yıl,
e) Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını
gerektiren suçlarda sekiz yıl,
geçmesiyle düşer.
(2) Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup da onbeş yaşını
doldurmamış olanlar hakkında, bu sürelerin yarısının; onbeş yaşını doldurmuş olup
da onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, üçte ikisinin
geçmesiyle kamu davası düşer.
(3) Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde dosyadaki mevcut deliller
itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de göz önünde bulundurulur.
(4) Yukarıdaki fıkralarda yer alan sürelerin belirlenmesinde suçun
kanunda yer alan cezasının yukarı sınırı göz önünde bulundurulur; seçimlik cezaları
gerektiren suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınır.
(5) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/8
md.) Aynı fiilden dolayı tekrar yargılamayı gerektiren hallerde, mahkemece
bu husustaki talebin kabul edildiği tarihten itibaren fiile ilişkin zamanaşımı
süresi yeni baştan işlemeye başlar.
(6) Zamanaşımı, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, teşebbüs
halinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda
kesintinin gerçekleştiği ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden, çocuklara
karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından
işlenen suçlarda çocuğun onsekiz yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye
başlar.
(7) Bu Kanunun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yazılı ağırlaştırılmış
müebbet veya müebbet veya on yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren suçların
yurt dışında işlenmesi halinde dava zamanaşımı uygulanmaz.
Dava zamanaşımı süresinin durması veya kesilmesi
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 68Kaynağı aç
geçmesiyle infaz edilmez:
a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında kırk yıl.
b) Müebbet hapis cezalarında otuz yıl.
c) Yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında yirmidört yıl.
d) Beş yıldan fazla hapis cezalarında yirmi yıl.
e) Beş yıla kadar hapis ve adlî para cezalarında on yıl.
(2) Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup da onbeş yaşını
doldurmamış olanlar hakkında, bu sürelerin yarısının; onbeş yaşını doldurmuş
olup da onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, üçte ikisinin
geçmesiyle ceza infaz edilmez.
(3) Bu Kanunun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yazılı yurt dışında
işlenmiş suçlar dolayısıyla verilmiş ağırlaştırılmış müebbet hapis veya müebbet
hapis veya on yıldan fazla hapis cezalarında zamanaşımı uygulanmaz.
(4) Türleri başka başka cezaları içeren hükümler, en ağır ceza için
konulan sürenin geçmesiyle infaz edilmez.
(5) Ceza zamanaşımı, hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir
suretle kesintiye uğradığı günden itibaren işlemeye başlar ve kalan ceza
miktarı esas alınarak süre hesaplanır.
Ceza zamanaşımı ve hak yoksunlukları
Dava Zamanaşımı ve Temel Süre Cetveli
Dava zamanaşımı, kanunda başka türlü yazılmış olan haller dışında suç için belirlenen cezanın türü ve miktarına göre belirli sürelerin geçmesiyle kamu davasını düşürür. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 66. maddesinin birinci fıkrası uyarınca kamu davası; a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 30 yıl, b) Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 25 yıl, c) Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda 20 yıl, d) Beş yıldan fazla ve 20 yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda 15 yıl, e) Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda 8 yıl geçmesiyle düşer.
Dava Zamanaşımı Süresinin Hesaplanması ve Yaş Grupları
Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde, dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri ile kanunda yer alan cezanın yukarı sınırı dikkate alınır. Suç karşılığında hapis veya adlî para cezasının seçimlik olarak düzenlendiği durumlarda zamanaşımı hesabında hapis cezası esas tutulur.
Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş olup da 15 yaşını doldurmamış bulunan kişiler hakkında kanuni dava zamanaşımı sürelerinin yarısının geçmesiyle kamu davası düşer. Suç tarihinde 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış kişiler bakımından ise bu sürelerin üçte ikisinin geçmesi kamu davasının düşmesi sonucunu doğurur.
Dava Zamanaşımının Başlangıç Anı ve Tekrar Yargılama
Dava zamanaşımı süresi, tamamlanmış suçlarda fiilin işlendiği günden, teşebbüs aşamasında kalan fiillerde son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği günden ve zincirleme biçimde işlenen suçlarda son suçun işlendiği günden itibaren işlemeye başlar. Çocuklara karşı üstsoy veya çocuk üzerinde hüküm ve nüfuzu bulunan kişilerce işlenen fiillerde zamanaşımı, mağdur çocuğun 18 yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye başlar.
Aynı fiilden dolayı tekrar yargılamayı gerektiren haller mevcut olduğunda, mahkemece bu husustaki talebin kabul edildiği tarihten itibaren fiile ilişkin dava zamanaşımı süresi yeni baştan işlemeye başlar.
Dava Zamanaşımının Durması ve İzne Bağlı Suçlar
Soruşturma ve kovuşturma yapılmasının izin veya karar alınmasına ya da diğer bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlı bulunduğu durumlarda izin ya da kararın alınmasına veya meselenin çözümüne kadar zamanaşımı durur. Ayrıca kanun gereğince hakkında kaçak olduğu hususunda karar verilmiş olan suç faili bakımından bu karar kaldırılıncaya kadar zamanaşımının durması kabul edilmiştir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 67Kaynağı aç
karar alınması veya diğer bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna
bağlı bulunduğu hallerde; izin veya kararın alınmasına veya meselenin çözümüne
veya kanun gereğince hakkında kaçak olduğu hususunda karar verilmiş olan suç
faili hakkında bu karar kaldırılıncaya kadar dava zamanaşımı durur.
(2) Bir suçla ilgili olarak;
a) Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması
veya sorguya çekilmesi,
b) Şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararının verilmesi,
c) Suçla ilgili olarak iddianame düzenlenmesi,
d) Sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa, mahkûmiyet kararı verilmesi,
halinde, dava zamanaşımı kesilir.
(3) Dava zamanaşımı kesildiğinde, zamanaşımı süresi yeniden işlemeye
başlar. Dava zamanaşımını kesen birden fazla nedenin bulunması halinde,
zamanaşımı süresi son kesme nedeninin gerçekleştiği tarihten itibaren yeniden
işlemeye başlar.
(4) Kesilme halinde, zamanaşımı süresi ilgili suça ilişkin olarak Kanunda
belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar.
Ceza zamanaşımı
Soruşturma veya kovuşturmanın izne tabi tutulduğu suçlar bakımından izin şartı zamanaşımını durduran haller arasında yer alır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu uyarınca Cumhurbaşkanına hakaret suçu, savaş hali dışında işlenen temel millî yararlara karşı faaliyette bulunmak maksadıyla yarar sağlama suçu ve yabancı devlet aleyhine asker toplama suçu bakımından kovuşturma yapılması Adalet Bakanının iznine bağlı kılınmıştır. Türk Milletini, Türkiye Cumhuriyeti Devletini, TBMM'yi, Hükümeti ve yargı organlarını aşağılama suçunda ise soruşturma yapılması Adalet Bakanının iznine bağlıdır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 299Kaynağı aç
yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/35 md.) Suçun alenen işlenmesi
hâlinde, verilecek ceza altıda biri oranında artırılır.
(3) Bu suçtan
dolayı kovuşturma yapılması, Adalet Bakanının iznine bağlıdır.
Devletin egemenlik alametlerini aşağılama
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 301Kaynağı aç
(1) Türk Milletini, Türkiye Cumhuriyeti Devletini, Türkiye Büyük Millet
Meclisini, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetini ve Devletin yargı organlarını alenen
aşağılayan kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) Devletin askerî veya emniyet teşkilatını alenen aşağılayan kişi,
birinci fıkra hükmüne göre cezalandırılır.
(3) Eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz.
(4) Bu suçtan dolayı soruşturma yapılması, Adalet Bakanının iznine
bağlıdır.
DÖRDÜNCÜ
BÖLÜM
Devletin
Güvenliğine Karşı Suçlar
Devletin birliğini ve ülke bütünlüğünü bozmak
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 305Kaynağı aç
Temel millî yararlara karşı fiillerde bulunmak maksadıyla veya bu nedenle,
yabancı kişi veya kuruluşlardan doğrudan doğruya veya dolaylı olarak kendisi
veya başkası için maddi yarar sağlayan vatandaşa ya da Türkiye'de bulunan
yabancıya, üç yıldan on yıla kadar hapis ve onbin güne kadar adlî para cezası
verilir. Yarar sağlayan veya vaat eden kişi hakkında da aynı cezaya hükmolunur.
(2) (Değişik fıkra: 29/6/2005 – 5377/38 md.) Fiilin savaş sırasında
işlenmiş olması hâlinde, verilecek ceza yarı oranında artırılır.
(3) Suç savaş hali dışında işlendiği takdirde, bu nedenle kovuşturma
yapılması Adalet Bakanının iznine bağlıdır.
(4) Temel milli yararlar deyiminden; bağımsızlık, toprak bütünlüğü, milli
güvenlik ve Cumhuriyetin Anayasada belirtilen temel nitelikleri anlaşılır.
Yabancı devlet aleyhine asker toplama
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 306Kaynağı aç
bırakacak şekilde, yetkisiz olarak, yabancı bir devlete karşı asker toplayan
veya diğer hasmane hareketlerde bulunan kimseye beş yıldan oniki yıla kadar
hapis cezası verilir.
(2) Fiil sonucu savaş meydana gelirse faile müebbet hapis cezası verilir.
(3) Fiil, sadece yabancı devletle siyasal ilişkileri bozacak veya Türkiye
Devleti veya Türk vatandaşlarını misilleme tehlikesi ile karşı karşıya
bırakacak nitelikte ise faile iki yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası verilir.
(4) Siyasal ilişki kesilir veya misilleme meydana gelirse üç yıldan on
yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
(5) Bu maddede yer alan suçun kovuşturulması Adalet Bakanının iznine
bağlıdır.
(6) Bu madde hükümleri, fiili savaş halinde ülke topraklarının tamamını
veya bir kısmını işgal eden yabancı devlet kuvvetlerine karşı meşru müdafaa
amaçlı direniş hareketleri hakkında uygulanmaz.
Askerî tesisleri tahrip ve düşman askerî hareketleri yararına anlaşma
Dava Zamanaşımının Kesilmesi ve Kesilme Sınırı
Bir suça ilişkin yürütülen işlemlerde şüpheli ya da sanıklardan birinin savcılık huzurunda ifadesinin alınması veya sorgulanması, şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararı tesis edilmesi, iddianamenin tanzimi ya da sanıklardan biri hakkında mahkûmiyet hükmü kurulması halinde dava zamanaşımı kesilir.
Dava zamanaşımı kesildiğinde zamanaşımı süresi yeniden işlemeye başlar. Dava zamanaşımını kesen birden fazla nedenin bulunması halinde süre, son kesme nedeninin gerçekleştiği tarihten itibaren yeniden işlemeye başlar. Kesilme halinde zamanaşımı süresi, ilgili suça ilişkin olarak Kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar.
Dava Zamanaşımının Dolmasının Usuli Sonuçları
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 223. maddesi uyarınca, kanunda gösterilen düşme nedenlerinin bulunması veya soruşturma ya da kovuşturma şartının sağlanamayacağının ortaya çıkması hallerinde davanın düşmesine hükmedilir. Duruşmanın bittiği bildirildikten sonra açıklanan düşme kararı yasa gereği hüküm niteliği taşır. Bununla beraber, derhâl beraat kararı tesis edilebilecek durumlarda durma, düşme ya da ceza verilmesine yer olmadığına karar verilemez.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 223Kaynağı aç
verilir. Beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, mahkûmiyet, güvenlik tedbirine
hükmedilmesi, davanın reddi ve düşmesi kararı, hükümdür.
(2) Beraat kararı;
a) Yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması,
b) Yüklenen suçun sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması,
c) Yüklenen suç açısından failin kast veya taksirinin bulunmaması,
d) Yüklenen suçun sanık tarafından işlenmesine rağmen, olayda bir hukuka
uygunluk nedeninin bulunması,
e) Yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması,
Hallerinde verilir.
(3) Sanık hakkında;
a) Yüklenen suçla bağlantılı olarak yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya
sağır ve dilsizlik hali ya da geçici nedenlerin bulunması,
b) (Değişik: 25/5/2005 – 5353/30
md.) Yüklenen suçun hukuka aykırı fakat bağlayıcı emrin yerine getirilmesi
suretiyle veya zorunluluk hali ya da cebir veya tehdit etkisiyle işlenmesi,
c) Meşru savunmada sınırın heyecan, korku ve telaş nedeniyle aşılması,
d) Kusurluluğu ortadan kaldıran hataya düşülmesi,
Hallerinde, kusurunun bulunmaması dolayısıyla ceza verilmesine yer
olmadığı kararı verilir.
(4) İşlenen fiilin suç olma özelliğini devam ettirmesine rağmen;
a) Etkin pişmanlık,
b) Şahsî cezasızlık sebebinin varlığı,
c) Karşılıklı hakaret,
d) İşlenen fiilin haksızlık içeriğinin azlığı,
Dolayısıyla, faile ceza verilmemesi hallerinde, ceza verilmesine yer
olmadığı kararı verilir.
(5) Yüklenen suçu işlediğinin sabit olması halinde, sanık hakkında
mahkûmiyet kararı verilir.
(6) Yüklenen suçu işlediğinin sabit olması halinde, belli bir cezaya
mahkûmiyet yerine veya mahkûmiyetin yanı sıra güvenlik tedbirine hükmolunur.
(7) Aynı fiil nedeniyle, aynı sanık için önceden verilmiş bir hüküm veya
açılmış bir dava varsa davanın reddine karar verilir.
(8) Türk Ceza Kanununda öngörülen düşme sebeplerinin varlığı ya da
soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmeyeceğinin anlaşılması
hallerinde, davanın düşmesine karar verilir. Ancak, soruşturmanın veya
kovuşturmanın yapılması şarta bağlı tutulmuş olup da şartın henüz
gerçekleşmediği anlaşılırsa; gerçekleşmesini beklemek üzere, durma kararı
verilir. Bu karara itiraz edilebilir.
(9) Derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde durma, düşme veya ceza
verilmesine yer olmadığı kararı verilemez.
(10) Adlî yargı dışındaki bir yargı merciine yönelik görevsizlik kararı
kanun yolu bakımından hüküm sayılır.
Karar ve hükümlerde gerekli oy sayısı
Ceza Zamanaşımı Süreleri ve Kapsamı
Ceza zamanaşımı, kesinleşmiş mahkûmiyet hükümlerinin infaz edilmesini engelleyen bir süredir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 68. maddesinin birinci fıkrası uyarınca cezalar; a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında 40 yıl, b) Müebbet hapis cezalarında 30 yıl, c) Yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında 24 yıl, d) Beş yıldan fazla hapis cezalarında 20 yıl, e) Beş yıla kadar hapis ve adlî para cezalarında 10 yıl geçmesiyle infaz edilmez.
Suçun işlendiği tarihte 12 yaşını doldurmuş olup da 15 yaşını doldurmamış failler hakkında ceza zamanaşımı sürelerinin yarısının geçmesiyle ceza infaz edilmez. Fiili işlediği sırada 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış failler hakkında ise bu sürelerin üçte ikisinin geçmesi infaz engelini oluşturur.
Ceza Zamanaşımının Başlangıcı, Hesabı ve Kesilmesi
Değişik nitelikteki yaptırımları içeren mahkûmiyetlerde, infaz engeli en ağır cezaya bağlanan zamanaşımı süresinin dolmasıyla doğar. Zamanaşımı hesabı ise kararın kesinleşmesi yahut infaz sürecinin herhangi bir sebeple kesintiye uğramasıyla başlar ve geriye kalan ceza tutarı üzerinden yürütülür.
Mahkûmiyet hükmünün infazı için yetkili merci tarafından hükümlüye kanuna göre tebligat yapılması veya bu maksatla hükümlünün yakalanması ceza zamanaşımını keser. Ayrıca bir suçtan dolayı mahkûm olan kişinin üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi halinde de ceza zamanaşımı kesilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 71Kaynağı aç
tarafından hükümlüye kanuna göre yapılan tebligat veya bu maksatla hükümlünün
yakalanması ceza zamanaşımını keser.
(2) Bir suçtan dolayı mahkûm olan kimse üst sınırı iki yıldan fazla hapis
cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlediği takdirde, ceza zamanaşımı kesilir.
Zamanaşımının hesabı ve uygulanması
Ceza Zamanaşımının Hukuki Etkisi
Ceza zamanaşımının gerçekleşmesi kanun gereği yalnızca cezanın infaz edilmesini engeller. Memuriyet koşulları, adli sicil kaydı ve yasaklanmış hakların iadesi gibi mahkûmiyete bağlanan diğer cezai ve idari sonuçlar ise ilgili özel mevzuat hükümleri dairesinde ayrıca değerlendirilir.
Zamanaşımı Uygulanmayan Haller
Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısmında düzenlenen ve ağırlaştırılmış müebbet, müebbet yahut on yılı aşan hapis cezasını gerektiren suçların Türkiye dışında işlenmesi durumunda dava zamanaşımı tatbik edilmez. Yurt dışında gerçekleştirilen bahse konu fiiller nedeniyle hükmolunan aynı nitelikteki cezalar bakımından da ceza zamanaşımı hükümleri uygulanmaz.
Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları gibi uluslararası suç tiplerinin genel zamanaşımı kurallarına tabi olmadığı kabul edilmektedir.
Dava zamanaşımı ile ceza zamanaşımı arasındaki fark nedir?
Dava zamanaşımı kesinleşmiş hüküm öncesinde kamu davasını düşürürken, ceza zamanaşımı kesinleşen cezanın infaz edilmesini engeller.
Sanık veya hükümlü zamanaşımından feragat edebilir mi?
Zamanaşımı Cumhuriyet savcısı veya mahkemece kendiliğinden gözetilir; sanık ve hükümlünün zamanaşımından feragat etmesi mümkün değildir.
Dava zamanaşımı kesildiğinde süre en fazla ne kadar uzayabilir?
Kesilme durumunda dava zamanaşımı süresi, ilgili suça ilişkin olarak Kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar.
Ceza zamanaşımı dolduğunda adli sicil kaydı doğrudan kalkar mı?
Ceza zamanaşımı sadece cezanın infazını engeller; adli sicil kaydı, memuriyet şartları ve memnu hakların iadesi gibi hukuki sonuçlar mevzuatına göre ayrıca değerlendirilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy