TCK Kapsamında Kamu Davası ve Cezanın Düşürülmesi

Ceza muhakemesinde kamu davası veya kesinleşen mahkûmiyet hükmü, kanunda öngörülen belirli hukuki sebeplerin gerçekleşmesiyle düşebilir. Beraat kararı; fiilin sanık tarafından işlenmediğinin, suçun kanuni unsurlarının gerçekleşmediğinin veya sanığın kast ya da taksirinin bulunmadığının tespiti gibi suçun esasına yönelik incelemeler sonucunda verilir. Düşme kararında ise suçun esasına girilmesine gerek kalmaksızın kanunun öngördüğü düşme sebebi uygulanır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kapsamında sanığın ölümü, genel af, dava zamanaşımı, şikâyetten vazgeçme ve uzlaşma kapsamı dışındaki belirli suçlarda önödeme gibi kurumlar kamu davasını veya cezayı düşüren temel haller arasında düzenlenmiştir.

Sanığın veya Hükümlünün Ölümünün Hukuki Sonuçları

Sanığın ölümü hâlinde kamu davasının düşürülmesine karar verilir. Ancak sanığın vefatı yargılamayı bütünüyle sona erdirmez; niteliği itibarıyla müsadereye tabi eşya ve maddi menfaatler söz konusu olduğunda davaya devam olunarak bunların müsaderesine hükmolunabilir.

Hükümlünün ölümü ise hapis cezasını ve henüz infaz edilmemiş olan adli para cezalarını ortadan kaldırır. Buna karşılık müsadereye ve yargılama giderlerine ilişkin olup hükümlünün ölümünden önce kesinleşmiş bulunan mahkeme kararları infaz olunur.

Genel Af ve Özel Affın Kapsamı ve Cezaya Etkisi

Genel af hâlinde kamu davası düşer ve hükmolunan cezalar bütün neticeleri ile birlikte ortadan kalkar. Genel af gerçekleştiğinde yargılama giderleri de failden istenemez.

Özel af ile hapis cezasının infaz kurumunda çektirilmesine son verilebilir, infaz kurumunda çektirilecek süre kısaltılabilir veya ceza adli para cezasına çevrilebilir. Cezaya bağlı olan ya da hükümde belirtilen hak yoksunlukları ise özel affa rağmen etkisini sürdürür.

Dava Zamanaşımı Süreleri ve Hesaplanması

Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde suçun kanunda yer alan cezasının üst sınırı esas alınır; seçimlik cezaları öngören suç tiplerinde hapis cezası dikkate alınır. Zamanaşımı süresi saptanırken dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de hesaba katılır.

Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş olup da on beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında kanundaki genel sürelerin yarısının; on beş yaşını doldurmuş olup da on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hakkında ise üçte ikisinin geçmesiyle kamu davası düşer. Yaş değerlendirmesinde fiilin işlendiği tarihteki yaş esas alınır.

Dava zamanaşımı; tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, teşebbüs aşamasında kalan suçlarda son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği günden ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden itibaren işlemeye başlar. Çocuklara karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda ise süre çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye başlar. Aynı fiilden dolayı tekrar yargılamayı gerektiren hâllerde zamanaşımı süresi, mahkemece talebin kabul edildiği tarihten itibaren yeni baştan yürür.

Dava zamanaşımı değerlendirmesinde suç tarihi, suçun tamamlanma biçimi, nitelikli hâller, sanığın suç tarihindeki yaşı, kanuni cezanın üst sınırı, zamanaşımını durduran ve kesen işlemler ile son kesilme tarihi birlikte ele alınır. Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yer alan ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren suçların yurt dışında işlenmesi hâlinde ise dava zamanaşımı uygulanmaz.

Dava Zamanaşımının Durması ve Kesilmesi

Soruşturma ve kovuşturma yapılmasının izin veya karar alınmasına ya da diğer bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlı bulunduğu hâllerde izin veya kararın alınmasına veya meselenin çözümüne kadar zamanaşımı durur. Kanun gereğince hakkında kaçak olduğu hususunda karar verilmiş olan suç faili hakkında da bu karar kaldırılıncaya kadar dava zamanaşımı işlemez.

Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi, şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararı verilmesi, suçla ilgili iddianame düzenlenmesi ve sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi hâllerinde dava zamanaşımı kesilir. Dava zamanaşımı kesildiğinde süre yeniden işlemeye başlar; kesilme hâlinde zamanaşımı süresi ilgili suça ilişkin olarak kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzayabilir.

Ceza Zamanaşımı Süreleri ve İnfaz Rejimi

Kesinleşen mahkûmiyet hükümlerinde ceza zamanaşımı süreleri; ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında kırk yıl, müebbet hapis cezalarında otuz yıl, yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında yirmidört yıl, beş yıldan fazla hapis cezalarında yirmi yıl, beş yıla kadar hapis ve adli para cezalarında on yılın geçmesiyle dolar ve cezalar infaz edilemez.

Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş olup on beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında bu sürelerin yarısının; on beş yaşını doldurmuş olup on sekiz yaşını doldurmamış kişiler hakkında ise üçte ikisinin geçmesiyle ceza infaz edilmez. Türleri farklı cezaları içeren hükümlerde infaz kabiliyeti en ağır ceza için öngörülen sürenin geçmesiyle sona erer.

Hükmün kesinleşmesiyle ya da infaz sürecinin herhangi bir nedenle kesintiye uğramasıyla birlikte ceza zamanaşımı işlemeye başlar; bu hesaplamada geriye kalan ceza miktarı dikkate alınır. Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yer alan ve yurt dışında gerçekleştirilen fiiller sebebiyle tayin edilen ağırlaştırılmış müebbet, müebbet yahut on yıldan fazla süreli hapis cezalarında ise zamanaşımı kuralları tatbik edilmez. Müsadereye yönelik kararlar bakımından ise kesinleşme anından itibaren yirmi senenin dolmasıyla infaz kabiliyeti sona erer.

Cezaya bağlı ya da kararda gösterilen hak yoksunlukları, ceza zamanaşımının tamamlanmasına dek varlığını korur. İnfazın gerçekleştirilmesi gayesiyle yetkili makamlarca hükümlüye usulünce tebligat çıkarılması ya da aynı amaç doğrultusunda hükümlünün yakalanması durumunda ceza zamanaşımı kesintiye uğrar. Bunun yanı sıra, kesinleşen mahkûmiyetin ardından failin üst sınırı iki yılı aşan hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi de ceza zamanaşımını kesen haller arasında yer alır.

Zamanaşımı Sürelerinin Hesabı ve Kamu Düzeni Niteliği

Dava ve ceza zamanaşımı süreleri gün, ay ve yıl esasına göre hesaplanır. Bir gün yirmidört saat, bir ay otuz gün sayılır; yıl hesabı ise resmî takvime göre yapılır. Dava ve ceza zamanaşımı re'sen uygulanır; şüpheli, sanık ve hükümlünün bu haktan vazgeçmesi mümkün değildir.

Şikâyetten Vazgeçmenin Kamu Davasına Etkisi

Şikâyet yetkisine sahip birden çok kişiden herhangi birinin kanuni altı aylık müddeti tüketmesi, diğer mağdurların şikâyet hakkının ortadan kalkması sonucunu doğurmaz. Bununla beraber takibi şikâyete bağlı hakaret suçunda, hangi sebeple olursa olsun eylemin meydana geldiği günden itibaren iki yılın aşılması mümkün değildir. Kovuşturulması şikâyet şartına tabi suçlarda kanunda açık bir istisna yer almadıkça mağdurun feragati kamu davasının düşmesine yol açar; ancak hüküm kesinleştikten sonra vuku bulan vazgeçme beyanı cezanın infaz edilmesini önlemez.

İştirak hâlinde işlenen suçlarda sanıklardan biri hakkındaki şikâyetten vazgeçme diğer sanıkları da kapsar. Bununla birlikte kanunda aksi yazılı olmadıkça şikâyetten vazgeçme, bunu kabul etmeyen sanığı etkilemez.

Düşme Kararının Müsadere, Tazminat ve Masraflara Etkisi

Genel af, özel af ve şikâyetten vazgeçme; daha önce müsadere olunan şeylerin veya ödenmiş adli para cezasının geri alınmasını gerektirmez. Kamu davasının düşmesi kararı, malların geri alınması ve uğranılan zararın tazmini için açılan şahsi hak davasını etkilemez.

Cezanın düşmesi şahsi haklar, tazminat ve yargılama giderlerine ilişkin hükümleri etkilemez; ancak genel af hâlinde yargılama giderleri talep edilemez. Kamu davasının düşmesi şikâyetten vazgeçmeden ileri gelmiş ve mağdur vazgeçtiği esnada şahsi haklarından da feragat ettiğini ayrıca açıklamış ise artık hukuk mahkemesinde de dava açamaz.

Önödeme Usulü ve Kamu Davasının Düşürülmesi

Önödeme kurumu; uzlaşma kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere, yalnız adli para cezasını gerektiren veya üst sınırı altı ayı aşmayan hapis cezalarını içeren suçlarda tatbik edilir. Fail, soruşturma giderleri ile birlikte belirlenen para cezasını savcılık tebliği üzerine on gün içinde ödediği takdirde hakkında kamu davası açılmaz. Failin on gün içinde talep etmesi şartıyla bu tutarın birer ay arayla üç eşit taksitte ödenmesine karar verilebilir; taksitlerin süresinde ödenmemesi hâlinde önödeme hükümsüz kalır ve soruşturmaya devam edilir.

Özel kanun hükümleri gereğince işin doğrudan mahkemeye intikal etmesi, savcılıkça önödeme yapılmadan dava açılması veya eylemin nitelik değiştirerek önödeme kapsamına girmesi hâllerinde fail, hâkim tarafından yapılacak bildirim üzerine saptanacak miktarı yargılama giderleriyle birlikte ödediğinde kamu davası düşer. Suç tipinde hapis cezası ile adli para cezasının seçimlik olarak öngörüldüğü durumlarda ödenmesi gereken miktar adli para cezası esas alınarak belirlenir.

Önödeme neticesinde davanın açılmaması veya düşürülmesi; kişisel hakkın istenmesine, malın geri alınmasına ve müsadereye ilişkin hükümleri etkilemez. Taksirli suçlar hariç olmak üzere, önödemeye bağlı kovuşturmaya yer olmadığı veya kamu davasının düşmesi kararından itibaren beş yıl içinde önödemeye tabi yeni bir suç işleyen faile teklif edilecek miktar yarı oranında artırılır. Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesinin altıncı fıkrasında yer alan suçların beş yıl içinde tekrar işlenmesi hâlinde ise fail hakkında aynı suçtan dolayı önödeme hükümleri uygulanmaz.

Önödeme yükümlülüğünün yerine getirilmesiyle tesis edilen kovuşturmaya yer olmadığına dair kararlar ile kamu davasının düşürülmesi kararları bu işe özgü özel bir sisteme işlenir. Tutulan bu kayıtlar yalnızca yürütülen bir soruşturma veya kovuşturma çerçevesinde Cumhuriyet savcısı, hâkim ya da mahkemece talep edilmesi durumunda ilgili kanuni amaçla sınırlı olarak değerlendirmeye alınabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy