Tahkim yargılamasında hakemlerin adil ve tarafsız hareket etme yükümlülüğü, uyuşmazlığın çözümünde temel bir gerekliliktir. Belirgin önyargı şüphesi uyandırabilecek husus ve durumların taraflara açıklanması kanuni bir yükümlülük oluşturur. Bununla birlikte açıklama yapılmamasının hakemin görevine son verilmesine yol açıp açmayacağı, somut olayda uygulanan hukuki değerlendirme ölçütlerine göre belirlenmektedir. Özellikle aynı tarafı içeren birden çok tahkimde görev alınması, ifşa kuralları ile gizlilik sınırları arasındaki dengenin somut uyuşmazlığın teamüllerine göre gözetilmesini gerektirir.
Hakemin Kanuni İfşa Görevi ve Birden Çok Atama
1996 tarihli İngiliz Tahkim Kanunu Bölüm 33 uyarınca hakemlerin adil ve tarafsız şekilde hareket etmesi kanuni bir görevdir. Belirgin önyargıların varlığına dair makul şüphe uyandıracak veya uyandırabilecek husus ve durumlar ortaya çıktığında hakemlerin bunları taraflara ifşa etmesi kanuni bir yükümlülüktür. Bir hakemin yalnızca bir ortak tarafı bulunan, aynı veya birbiriyle örtüşen bir konuya ilişkin birden çok atamayı kabul etmesi, ilgili teamül ve uygulamaya bağlı olarak belirgin önyargı izlenimi doğurabilmektedir.
İfşa ile Gizlilik Yükümlülüğü Arasındaki Denge
Hakemlerin yerine getirmekle yükümlü olduğu ifşa görevi, tahkim yargılamasının gizlilik boyutu ile çatışabilmektedir. Bu kapsamda hakemlerin, tarafların açık veya örtülü izinlerini almak suretiyle ifşa ile gizlilik yükümlülüğü arasında bir denge kurması gerekir. Bahse konu denge, yargılamada esas alınan tahkim kurallarından veya teamül ve uygulamalardan çıkarılmaktadır.
Belirgin Önyargının Tespiti ve Objektif Test Ölçütü
Tahkim yargılamasında belirgin önyargı iddiası incelenirken objektif bir değerlendirme testi uygulanmaktadır. Bu test çerçevesinde, gerçekleri göz önünde bulunduran adil ve bilinçli bir üçüncü kişinin hakem heyetinin önyargılı olduğuna dair gerçek bir olasılık görüp görmeyeceği esas alınır. Hakemin sonraki atamalarını bildirmeyerek açıklama yükümlülüğünü ihlal ettiği durumlarda dahi, objektif test sonucunda belirgin önyargının varlığına kanaat getirilmezse ihlale bir hukuki yaptırım bağlanmayabilmekte ve görevden alma talepleri reddedilebilmektedir.
Objektif Standarda ve Yaptırımsız İhlale Yöneltilen Eleştiriler
Belirgin önyargının değerlendirilmesinde objektif standardın benimsenmesi uluslararası tahkim çevrelerinde eleştirilere konu olmaktadır. Kurumsal tahkim kuralları önyargılı tutum iddialarını çoğunlukla tarafların gözünden sübjektif yöntemlerle değerlendirdiğinden, objektif standardın uluslararası uygulamadan ayrıldığı ileri sürülmektedir. Ayrıca ifşa yükümlülüğünün kapsamının açıkça çizilmemesi, kurumsal kuralların teamül ve uygulamadan ayrıldığı hallerde belirsizlik oluşturmakta; saptanan ihlalin yaptırımsız bırakılması da uygulamada tartışılmaktadır.
Hakem Kararlarının Tanınması ve Kamu Düzeni
Hakemin tarafsızlığına ve usul kurallarına riayet edilmemesi, nihai hakem kararının icra kabiliyetini etkilemektedir. New York Sözleşmesi Madde V (1) (b) uyarınca, hakem heyetinin taraflı tutumundan kaynaklanabilecek ve taraflardan birinin dinlenmediği durumlarda hakem kararının tanınması reddedilir. Ayrıca New York Sözleşmesi Madde V (2) (b) hükmü uyarınca, icrasının talep edileceği ülkenin kamu düzenini ihlal eden hakem kararlarının tanınması mümkün değildir.
Hakemin tarafsızlığını zedeleyen durumlar kararın tanınmasını engeller mi?
Evet, hakem heyetinin taraflı tutumundan kaynaklanan ve taraflardan birinin dinlenmediği haller ile icra ülkesinin kamu düzeninin ihlal edildiği durumlarda New York Sözleşmesi Madde V (1) (b) ve Madde V (2) (b) uyarınca kararın tanınması reddedilir.
Birden çok tahkimde görev almak belirgin önyargı sayılır mı?
Bir hakemin yalnızca bir ortak tarafı bulunan aynı veya örtüşen bir konuya ilişkin birden çok atamayı kabul etmesi, ilgili teamül ve uygulamaya bağlı olarak belirgin önyargı izlenimi verebilmektedir.
Belirgin önyargı iddiası hangi ölçüte göre değerlendirilir?
Objektif test uyarınca, gerçekleri göz önünde bulunduran adil ve bilinçli üçüncü bir kişinin hakem heyetinin önyargılı olduğuna dair gerçek bir olasılık görüp görmeyeceği değerlendirilir.
İfşa yükümlülüğünün ihlali hakemin görevden alınmasını sağlar mı?
Hakemin bildirimde bulunmayarak ifşa yükümlülüğünü ihlal ettiği saptansa bile, uygulanan objektif test uyarınca belirgin önyargı bulunmadığı sonucuna varılırsa ihlale bir yaptırım bağlanmayabilmekte ve görevden alma talebi reddedilebilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy