Somut Norm Denetimi ve Soyut Norm Denetimi Nedir

Soyut norm denetimi, ortada gerçek bir dava yokken yalnızca bir kuralın Anayasa’ya uygun olup olmadığının incelenmesidir. Somut norm denetimi ise görülmekte olan bir davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünün Anayasa’ya aykırılığı nedeniyle konunun Anayasa Mahkemesine götürülmesidir.

Doğrudan iptal davasının konusu

Bu yolun soyut sayılmasının nedeni, incelemenin somut bir uyuşmazlık olmaksızın yapılmasıdır. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 150. maddesi; kanunları, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerini ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünü, bunların belirli madde veya hükümleri dahil olmak üzere, şekil ve esas yönünden Anayasa’ya aykırılık iddiasıyla doğrudan iptal davasına konu eder.

Anayasa’nın 150. maddesine göre doğrudan iptal davası açma hakkı Cumhurbaşkanına, Türkiye Büyük Millet Meclisinde en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyelere aittir. Bireylerin soyut denetimde doğrudan başvuru hakkı yoktur.

Anayasa’nın 150. maddesinin son cümlesi, 21/1/2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanunun 16. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır.

Görülmekte olan davada başvuru

Somut norm denetimi, yargılama sırasında ve davada kullanılan yasa bakımından gündeme gelir. Anayasa’nın 152. maddesine göre davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasa’ya aykırı görürse ya da taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesi karar verene kadar davayı geri bırakır.

Başvuruyu yalnızca davaya bakan mahkeme yapabilir. Birey doğrudan başvuramaz; somut denetimde mahkeme aracılığıyla talepte bulunabilir. Taraflardan biri yasaya itiraz eder ve mahkeme bu iddiayı ciddi bulursa konu Anayasa Mahkemesine gönderilir.

Mahkeme, Anayasa’ya aykırılık iddiasını ciddi görmezse bu iddia temyiz merciince esas hükümle birlikte karara bağlanır.

Karar süresi ve on yıllık sınır

Anayasa’nın 152. maddesine göre Anayasa Mahkemesinin kararını vermesi ve açıklaması, işin kendisine gelmesinden itibaren beş ay ile sınırlıdır. Bu süre dolmasına rağmen karar çıkmazsa mahkeme, davayı yürürlükte bulunan kanun hükümlerine göre bitirir. Esas hakkındaki karar kesinleşmeden Anayasa Mahkemesi kararı gelirse mahkeme o karara uymak zorundadır.

Anayasa Mahkemesinin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmî Gazete’de yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasa’ya aykırılığı iddiasıyla yeniden başvuruda bulunulamaz.

İki yolun ayrıldığı noktalar

Soyut denetimde gerçek bir olay ve görülmekte olan dava yoktur. Somut denetimde ise bir dava görülür ve incelenen hüküm, o davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmüdür.

Soyut denetimin amacı yasayı iptal ettirmektir. Somut denetimin amacı, uygulanan yasanın Anayasa’ya uygun olup olmadığını belirlemektir. Her iki yolda da doğrudan bireysel başvuru yoktur; somut denetimde birey ancak mahkemeden talepte bulunabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy