Sınır Dışı Etme Kararı ve İdari Gözetime Karşı Yargı Yolu

Sınır Dışı Etme Kararının Hukuki Niteliği ve Alınma Usulü

Yabancı kişinin Türkiye'deki mevcudiyetini sonlandırmayı ve kural gereği ülke sınırları dışına çıkarılmasını hedefleyen sınır dışı etme kararı; bireysel, icrai ve kesin nitelik taşıyan bir idari işlemdir. Bahse konu hukuki yapısı dolayısıyla karar, idare hukukunun genel ilkelerine ve yetkili idari yargı denetimine tabidir.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; sınır dışı etme sebeplerini, sınır dışı edilemeyecek kişileri, kararın tebliğini, yargısal başvuru yollarını, idari gözetimi, geri gönderme yasağını ve Türkiye'ye giriş yasağını düzenleyen temel mevzuattır.

6458 sayılı Kanun'un 53 üncü maddesinin birinci fıkrası uyarınca sınır dışı etme kararı, Göç İdaresi Genel Müdürlüğünün talimatı üzerine veya resen valilikler tarafından alınır. Kolluk birimlerince yakalanan yabancılar hakkında değerlendirme yapılmak üzere durum derhal valiliğe bildirilir ve sınır dışı kararına ilişkin değerlendirme ile karar süresi kırk sekiz saati geçemez.

Sınır Dışı Etme Nedenleri ve Somut Gerekçe Yükümlülüğü

6458 sayılı Kanun kapsamında vize veya ikamet izni ihlali, çalışma izni olmaksızın çalışma, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturma, terör veya örgütlü suçlarla bağlantı, sahte belge kullanımı ve Türkiye'ye giriş şartlarının ihlal edilmesi sınır dışı sebepleri arasında yer alır.

İdarenin işlem tesis ederken yabancının hangi kanuni sebebe dayandırıldığını, somut fiilini, bu fiilin gerçekleşme zamanını ve kamu yararı bağlantısını açıkça ortaya koyması gerekir. Yalnızca soyut ve genel nitelikteki ifadelerle gerekçe kurulması hukuka aykırılık teşkil edebilir. Kamu düzeni ve kamu güvenliği gerekçelerinin yabancının kişisel davranışlarıyla somutlaştırılması ve geçmiş fiillerin karar tarihindeki güncel ve ciddi tehlike boyutunun açıklanması zorunludur.

Hakkında Sınır Dışı Etme Kararı Alınamayacak Yabancılar

6458 sayılı Kanun'un 55 inci maddesi uyarınca, sınır dışı etme gerekçeleri mevcut bulunsa dahi belirli nitelikteki yabancılar hakkında sınır dışı kararı tesis edilemez. Sevk edileceği ülkede idam cezasına çarptırılma, işkenceye maruz kalma ya da insanlık dışı yahut haysiyet kırıcı ceza veya muamele görme tehlikesine ilişkin ciddi işaretler taşıyan kişiler koruma altındadır. Bununla birlikte; hamilelik hali, ilerlemiş yaş ya da ağır sağlık sorunları sebebiyle seyahat etmesi riskli değerlendirilenler ile yaşamsal risk taşıyan rahatsızlığına yönelik tedavisi sürerken gideceği devlette tıbbi tedavi imkânı bulunmayan yabancılar hakkında da sınır dışı kararı verilemez.

Mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları ile tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları hakkında da sınır dışı etme kararı verilemez. Bu maddedeki değerlendirmeler her yabancı için ayrı yapılır ve ilgililerden belirli bir adreste ikamet etmeleri ile istenilen şekil ve sürelerde bildirimde bulunmaları talep edilebilir.

Geri Gönderme Yasağı ve Aile Hayatının Korunması

Geri gönderme yasağı; yabancının gönderileceği ülkede işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı muameleye, ölüm cezasına ya da ağır insan hakları ihlallerine maruz kalma riski bulunması halinde koruma sağlayan temel bir ilkedir. Sınır dışı etme kararının kamu düzeni veya kamu güvenliği gerekçesine dayanması halinde dahi geri gönderme yasağı dikkate alınmak zorundadır.

Sınır dışı işlemlerinde aile hayatına saygı hakkı ve çocuğun üstün yararı çerçevesinde ölçülülük denetimi yapılır. Türk vatandaşı çocuk sahibi olmak mutlak kalış hakkı tanımasa da aile hayatına etkisi değerlendirilir; yabancının çocuğun bakımında aktif rol oynaması ve aile hayatının başka bir ülkede sürdürülmesinin fiilen mümkün olmaması durumunda idarenin sınır dışı yerine daha hafif tedbirleri değerlendirmesi gerekebilir.

Tebligat Usulü ve İdare Mahkemesinde İptal Davası

Sınır dışı etme kararı gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Avukatı bulunmayan yabancıya kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri bildirilir. Türkçe bilmeyen yabancıya kararın içeriğinin anlaşılır şekilde açıklanmaması veya başvuru yollarının gösterilmemesi tebligatın hukuki sonuçlarını etkileyebilir; bu süreçte avukata erişim, tercüman desteği ve dava açma hakkının sağlanması zorunludur.

Sınır dışı etme işlemine karşı yetkili idare mahkemesinde iptal davası ikame edilmesi temel yargısal güvencedir. 6458 sayılı Kanun'un 53 üncü maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca ilgili yabancı, kanuni temsilcisi veya avukatı, tebliğin gerçekleştiği günden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine müracaat edebilir. Mahkemeye iptal davası açan tarafın, yapmış olduğu bu başvuruyu sınır dışı etme kararını tesis eden idari makama bildirmesi yasal bir yükümlülüktür.

Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması halinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilemez. İptal davasında ayrıca yürütmenin durdurulması talep edilmişse, bu kararın verilebilmesi için işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararın doğması şartlarının birlikte gerçekleşmesi aranır.

İdare mahkemesinde savunmanın verilmesi veya süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır. Duruşma yapılması mahkemenin takdirine bağlıdır. Başvurular dosyanın tekemmülünden veya ara karar ya da duruşma yapılması gereken hallerde bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır. Mahkemenin vermiş olduğu karar kesindir.

Giriş Yasağı ve Tahdit Kodlarının Hukuki Bağımsızlığı

Sınır dışı etme kararı, Türkiye'ye giriş yasağı ve tahdit kodları birbirinden bağımsız idari işlemler veya kayıtlardır. Bu hukuki nitelik sebebiyle sınır dışı etme kararının iptal edilmesi her durumda giriş yasağının kendiliğinden kalkması sonucunu doğurmaz. Benzer biçimde tahdit kodunun kaldırılması da sınır dışı etme kararının hukuka aykırılığını otomatik olarak ortaya koymaz.

İdari Gözetim Tedbiri, Süresi ve Sulh Ceza Hâkimliği Denetimi

İdari gözetim bir ceza olmayıp sınır dışı işleminin uygulanmasını güvence altına alma amacı taşır. Yabancının yalnızca hakkında sınır dışı kararı verilmiş olması otomatik olarak idari gözetim altına alınmasını haklı kılmaz; kaçma ve kaybolma riski, sahte belge kullanımı veya kuralların ihlali gibi somut koşullar aranır. Valilik bu hallerde idari gözetim kararı alabileceği gibi alternatif yükümlülükler de getirebilir. İdari gözetim kararı verilenler kolluk birimlerince kırk sekiz saat içinde geri gönderme merkezine götürülür.

Kişi özgürlüğünü sınırlayan idari gözetim son çare niteliğinde uygulanmalıdır. Belirli adreste ikamet, aile temelli bildirim veya elektronik izleme gibi alternatif idari tedbirler mümkünse kapalı merkezde tutulmanın gerekliliği gerekçelendirilmelidir. Sınır dışı işleminin fiilen gerçekleştirilemediği ve yakın zamanda gerçekleştirilemeyeceğinin anlaşıldığı hallerde gözetimin sürdürülmesi ölçüsüz hale gelebilir.

Geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi altı ayı geçemez. Ancak sınır dışı işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ve belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamaması halinde bu süre en fazla altı ay daha uzatılabilir. İdari gözetimin devamında zaruret olup olmadığı valilik tarafından her ay düzenli değerlendirilir ve gerek görüldüğünde otuz günlük süre beklenmeden gözetim sonlandırılarak alternatif yükümlülükler uygulanır.

İdari gözetim kararı, uzatma ve aylık değerlendirme sonuçları gerekçesiyle tebliğ edilir; avukatı olmayan yabancı itiraz usulleri konusunda bilgilendirilir. İdari gözetim altına alınan yabancıların elektronik ve iletişim cihazları yalnızca uyruklarının tespit edilmesi amacıyla incelenebilir, elde edilen veriler bu amaç dışında kullanılamaz. İdari gözetime karşı yargı yoluna başvuran ve avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayan yabancılara talepleri halinde Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır.

İdari gözetim kararına karşı yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi kendiliğinden durdurmaz. İdareye verilen dilekçeler derhal yetkili hâkime ulaştırılır. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. İdari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla sulh ceza hâkimine yeniden başvuru yapılabilir.

Yargısal Başvurularda Belge ve Tercüme Şartı

Sınır dışı ve giriş yasağı başvurularında idari makamlara veya mahkemeye sunulacak yabancı dildeki belgelerin Türkçe tercümesinin yapılması ve mevzuatın aradığı durumlarda onay, apostil veya tasdik işlemlerinin tamamlanması gerekir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy