Fikri Mülkiyet

Sınai Mülkiyet Kanunu Kapsamında Patent Hakkı ve Koruma Esasları

by Avukat Erdal Ersoy
Sınai Mülkiyet Kanunu Kapsamında Patent Hakkı ve Koruma Esasları

Patent koruması, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 82. maddesi ve devamında düzenlenmektedir. Yasal düzenleme ile mülga 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname yürürlükten kaldırılmış; incelemesiz patent sistemi kaldırılarak itiraz ve başvuru süreleri kısaltılmıştır.

Patentlenebilirlik Şartları ve Patent Türleri

Bir buluşun patent korumasından yararlanabilmesi için yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik şartlarını taşıması gerekir. Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluş yeni kabul edilir. Başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde, yazılı veya sözlü tanıtım yoluyla ortaya konulmuş ya da kullanım veya başka bir yöntemle açıklanmış, toplumca erişilebilir her türlü bilgi tekniğin bilinen durumu kapsamındadır.

İlgili teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmayan buluşun buluş basamağı içerdiği kabul edilir. Sanayiye uygulanabilirlik kıstası ise buluşun tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikte olmasını gerektirir.

Patent konusu buluşlar, içerikleri bakımından ürün patenti ve usul patenti olarak ikiye ayrılır. Ürün patentinde koruma konusu bir makine, ilaç veya kimyevi madde gibi somut bir ürün çözümü üzerinde gerçekleşirken, usul patentlerinde korunan unsur bir ürünü veya sonucu ortaya çıkaran ya da meydana gelmesini sağlayan teknik bilgidir.

Başvuru Süreci, Uluslararası Yollar ve Koruma Süresi

Ulusal patent başvurusu süreci; başvuru, şekli inceleme, araştırma talebi ve araştırma, resmî bültende yayımlanma, patent verilmesi kararı, üçüncü kişi itirazlarının toplanması ve patent kararının kesinleşmesi aşamalarından oluşur. Tescil sisteminde patent verilmesi kararından sonra itiraz sunulması imkânı tanınmış ve üniversiteler bünyesindeki buluş sahiplerine çeşitli haklar getirilmiştir. 6769 sayılı Kanun'un 83. maddesinin 3. fıkrası uyarınca, Patent İşbirliği Antlaşması kapsamında ulusal aşamaya giriş yapan başvurular ile Türkiye'nin belirlendiği veya ilgili şartları sağlayan Avrupa patenti başvurularının ilk içerikleri de tekniğin bilinen durumu kapsamında dikkate alınır.

6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 83Kaynağı aç
MADDE 83- (1) Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluşun yeni olduğu kabul edilir. (2) Tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde, yazılı veya sözlü tanıtım yoluyla ortaya konulmuş veya kullanım ya da başka herhangi bir biçimde açıklanmış olan toplumca erişilebilir her şeyi kapsar. (3) Başvuru tarihinde veya bu tarihten sonra yayımlanmış olan ve başvuru tarihinden önceki tarihli ulusal patent ve faydalı model başvurularının ilk içerikleri tekniğin bilinen durumu olarak dikkate alınır. Bu hüküm, a) 5/1/1996 tarihli ve 96/7772 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile katılmamız kararlaştırılan Patent İşbirliği Antlaşması uyarınca yapılan uluslararası patent başvurularından, Patent İşbirliği Antlaşmasının 22 nci ve 39 uncu maddelerine göre yönetmelikte belirtilen şartlara uygun olarak ulusal aşamaya giriş yapan patent ve faydalı model başvurularını, b) 7/6/2000 tarihli ve 2000/842 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile katılmamız kararlaştırılan Avrupa Patentlerinin Verilmesi ile İlgili Avrupa Patent Sözleşmesinin 153 üncü maddesinin beşinci fıkrasındaki gereklilikleri sağlayan, uluslararası başvuruya dayanan Avrupa patent başvurularını ve Avrupa Patent Sözleşmesinin 79 uncu maddesinin ikinci fıkrasına göre Türkiye’nin belirlendiği ve ilgili belirleme ücretinin ödendiği Avrupa patent başvurularını, da kapsar. (4) Tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında, ilgili olduğu teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmayan buluşun, buluş basamağı içerdiği kabul edilir. (5) Üçüncü fıkra uyarınca tekniğin bilinen durumu olarak dikkate alınan başvuruların ve belgelerin içerikleri, buluş basamağının değerlendirilmesinde dikkate alınmaz. (6) Buluş, tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikteyse, sanayiye uygulanabilir olduğu kabul edilir. Buluşa patent veya faydalı model verilmesini etkilemeyen açıklamalar

6769 sayılı Kanun'un 101. maddesinin 1. fıkrası uyarınca patentin koruma süresi başvuru tarihinden başlamak üzere yirmi yıldır ve bu koruma süresi uzatılamaz ya da yenilenemez.

6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 101Kaynağı aç
MADDE 101- (1) Başvuru tarihinden başlamak üzere,  patentin koruma süresi yirmi yıl, faydalı modelin koruma süresi on yıldır. Bu süreler uzatılamaz. (2) Patent başvurusu veya patentin korunması için gerekli olan yıllık ücretler, patentin koruma süresi boyunca, başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sona erdiği tarihte ve devam eden her yıl vadesinde ödenir. Vade tarihi, başvuru tarihine tekabül eden ay ve gündür. (3) Yıllık ücretler, ikinci fıkrada belirtilen vadede ödenmemesi hâlinde, ek ücretle birlikte vadeyi takip eden altı ay içinde de ödenebilir. (4) Yıllık ücretlerin üçüncü fıkrada belirtilen sürede de ödenmemesi hâlinde, patent hakkı bu ücretin vade tarihi itibarıyla sona erer, patent hakkının sona erdiğine ilişkin bildirim yapılır ve bu durum Bültende yayımlanır. Patent hakkının sona erdiğine ilişkin bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde telafi ücretinin ödenmesi hâlinde patent hakkı, ücretin ödendiği tarih itibarıyla yeniden geçerlilik kazanır ve Bültende yayımlanır. Patent hakkının sona erdiğine ilişkin bildirim en geç patent hakkının sona erdiği vade tarihinden başlayan bir yıllık sürenin bitimine kadar yapılır. (5) Patentin yeniden geçerlilik kazanması, patent hakkının sona ermesi sonucunda hak kazanmış üçüncü kişilerin kazanılmış haklarını etkilemez. Üçüncü kişilerin hakları ve bunların kapsamı, mahkeme tarafından belirlenir. ÜÇÜNCÜ KISIM Patent Sürecine İlişkin İşlemler Patent başvurusu ve patentin üçüncü kişilerce incelenmesi

Patent Sahibinin Yetkileri, Hakkın Sınırları ve İstisnalar

Patent sahibi; buluş yeri, teknoloji alanı ve ürünlerin ithal veya yerli üretim olup olmadığı hususunda herhangi bir ayrım yapılmaksızın patent hakkından yararlanır. 6769 sayılı Kanun'un 85. maddesinin 2. fıkrası uyarınca patent sahibinin izinsiz olarak patent konusu ürünün üretilmesi, satılması, kullanılması, ithal edilmesi veya bu amaçlarla kişisel ihtiyaçtan başka bir nedenle elde bulundurulması fiillerini önleme yetkisi bulunmaktadır. Aynı madde gereğince patent konusu usulün kullanılması, kullanılmasının yasak olduğu bilinen usulün teklif edilmesi veya usul ile doğrudan elde edilen ürünlerin ticarete konu edilmesi ve elde bulundurulması da önlenebilir.

6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 85Kaynağı aç
MADDE 85- (1) Patent sahibi, buluşun yeri, teknoloji alanı ve ürünlerin ithal veya yerli üretim olup olmadığı konusunda herhangi bir ayrım yapmaksızın patent hakkından yararlanır. (2) Patent sahibinin, izinsiz olarak yapılması hâlinde aşağıda belirtilen fiillerin önlenmesini talep etme hakkı vardır: a) Patent konusu ürünün üretilmesi, satılması, kullanılması veya ithal edilmesi veya bu amaçlar için kişisel ihtiyaçtan başka herhangi bir nedenle elde bulundurulması. b) Patent konusu olan bir usulün kullanılması. c) Kullanılmasının yasak olduğu bilinen veya bilinmesi gereken usul patentinin kullanılmasının başkalarına teklif edilmesi. ç) Patent konusu usul ile doğrudan doğruya elde edilen ürünlerin satılması, kullanılması, ithal edilmesi veya bu amaçlar için kişisel ihtiyaçtan başka herhangi bir nedenle elde bulundurulması. (3) Aşağıda sayılan fiiller patentin sağladığı hakkın kapsamı dışındadır: a) Sınai veya ticari bir amaç taşımayan ve özel maksatla sınırlı kalan fiiller. b) Patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller. c) İlaçların ruhsatlandırılması ve bunun için gerekli test ve deneyler de dâhil olmak üzere, patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller. ç) Sadece bir reçetenin oluşturulması için eczanelerde yapılan ilaçların seri üretim olmadan hazırlanarak kullanılması ve bu şekilde hazırlanan ilaçlara ilişkin fiiller. d) Patent konusu buluşun Paris Sözleşmesine taraf devletlerin gemi, uzay aracı, uçak veya kara nakil araçlarının yapımında veya çalıştırılmasında veya bu araçların ihtiyaçlarının karşılanmasında, söz konusu araçların geçici veya tesadüfi olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde bulunması şartıyla kullanılması. e) 5/6/1945 tarihli ve 4749 sayılı Kanunla onaylanan Milletlerarası Sivil Havacılık Anlaşmasının 27 nci maddesinde öngörülen ve bu madde hükümlerinin uygulandığı bir devletin hava aracı ile ilgili fiiller. (4) 8/1/2004 tarihli ve 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanunda tanımlanan küçük çiftçinin kendi işlediği arazisinde, patent sahibi tarafından ya da onun izniyle satılan ya da başka bir ticari yolla sağlanan patentli bir ürün ile yaptığı üretim sonucunda ortaya çıkan üründen elde edeceği çoğaltım materyalini, yine kendi işlediği arazisinde yapacağı yeni üretimler için kullanabilme hakkı vardır. Bu kullanım hakkı, 5042 sayılı Kanun hükümlerine tabidir. (5) Çiftçinin, patent sahibi tarafından veya onun izniyle satılan ya da başka bir ticari yolla sağlanan patentli damızlık veya diğer hayvan üreme materyalini, tarım amaçlı kullanma hakkı vardır. Bu hak, çiftçinin kendi tarım etkinliğini sürdürme amacıyla hayvan ya da diğer hayvan üreme materyalinin kullanılmasını kapsar. Bu hakkın kullanılmasına ilişkin usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir. (6) Patentin konusu kanunlara, genel ahlaka, kamu düzenine veya genel sağlığa zarar verecek şekilde kullanılamaz. Bu kullanım, mevcut veya gelecekte kabul edilecek belirli veya belirsiz süreli kanuni yasaklamalara ve sınırlamalara da bağlıdır. Buluşun dolaylı kullanımının önlenmesi

Patent hakkı mutlak nitelikte olmakla birlikte kanuni sınırlamalara tabidir. Sınai veya ticari amaç taşımayan özel maksatlı fiiller, patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller ve ilaçların ruhsatlandırılması için gerekli test ve deneyler patent korumasının kapsamı dışındadır. Ayrıca mevzuatta tanımlanan küçük çiftçinin patentli çoğaltım materyalini kendi işlediği arazisinde yeni üretimler için kullanabilme hakkı ile patentli damızlık veya hayvan üreme materyalini tarımsal faaliyetlerinde kullanma imkânı istisna olarak düzenlenmiştir. Patent konusu buluş, genel ahlaka, kamu düzenine, kamu sağlığına zarar verecek şekilde kullanılamaz ve yasal yasaklamalara bağlıdır.

Zorunlu Lisans Esasları ve Usulü

6769 sayılı Kanun'un 129. maddesi gereğince patent konusu buluşun kullanılmaması, patent konularının bağımlılığı, kamu yararı, yurt dışındaki kamu sağlığı sorunları nedeniyle eczacılık ürünlerinin ihracatı, bitki ıslahçısının önceki patente tecavüz etmeden yeni çeşit geliştirememesi veya patent sahibinin rekabeti engelleyici, bozucu ve kısıtlayıcı faaliyetlerde bulunması durumlarında zorunlu lisans verilebilir.

Buluşun kullanılmaması, patent bağımlılığı veya kamu yararı hallerinde zorunlu lisans mahkemeden talep edilirken; rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetler sebebiyle zorunlu lisans Rekabet Kurumundan talep edilir. Mahkeme nezdindeki başvuruda patent sahibinin görüşleri talep edene tebliğ edilir ve mahkeme uzatılamayacak olan bir ay içinde talebin reddine veya zorunlu lisansa karar verir. Patent sahibi itiraz etmezse karar gecikmeksizin verilir. Zorunlu lisans kural olarak yurt içi pazara arz için tanınır; ancak yurt dışındaki kamu sağlığı krizleri sebebiyle yapılan ihracat bu kuralın istisnasını oluşturur.

6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 129Kaynağı aç
MADDE 129- (1) Zorunlu lisans, aşağıda belirtilen şartlardan en az birinin bulunması hâlinde verilebilir: a) 130 uncu madde hükmüne göre patent konusu buluşun kullanılmaması. b) 131 inci maddede belirtilen patent konularının bağımlılığının söz konusu olması. c) 132 nci maddede belirtilen kamu yararının söz konusu olması. ç) 30/4/2013 tarihli ve 6471 sayılı Kanunla katılmamız uygun bulunan Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşmasını Değiştiren Protokolde belirtilen şartların sağlanması hâlinde başka ülkelerdeki kamu sağlığı sorunları sebebiyle eczacılık ürünlerinin ihracatının söz konusu olması. d) Islahçının, önceki bir patente tecavüz etmeden yeni bir bitki çeşidi geliştirememesi. e) Patent sahibinin, patent kullanılırken rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetlerde bulunması. (2) Birinci fıkranın (a), (b) ve (ç) bentleri kapsamında verilecek zorunlu lisans mahkemeden; (e) bendi kapsamında verilecek zorunlu lisans Rekabet Kurumundan talep edilir. Birinci fıkranın (ç) bendi uyarınca yapılan zorunlu lisans taleplerinde acil durumlar ve birinci fıkranın (e) bendi hariç olmak üzere, zorunlu lisans talep edenin, patent sahibinden makul ticari şartlar altında sözleşmeye dayalı lisans istemesine rağmen makul bir süre içinde alamadığına dair kanıt talebe eklenir. Mahkeme, zorunlu lisans talebinin bir sureti ile ekli belgelerin birer suretini patent sahibine gecikmeksizin gönderir. Patent sahibine, bunlara karşı delilleriyle birlikte görüşlerini sunması için bildirim tarihinden itibaren bir ay süre verilir. (3) Mahkeme, varsa patent sahibinin görüşlerini zorunlu lisans talep edene tebliğ eder ve bir ay içinde talebin reddine veya zorunlu lisansın verilmesine karar verir.  Bu süre uzatılamaz. Patent sahibi, zorunlu lisans talebine itiraz etmemişse, mahkeme gecikmeksizin zorunlu lisansa karar verir. (4) Zorunlu lisansın verildiği kararda; lisansın kapsamı, bedeli, süresi, lisans alan tarafından gösterilen teminat, kullanıma başlama zamanı ile patentin ciddi ve etkin kullanımını sağlayan önlemler belirtilir. (5) Mahkeme kararına karşı kanun yollarına başvurulduğunda, patent sahibi tarafından zorunlu lisans uygulamasının durdurulması için sunulan deliller mahkemece yeterli görülürse, buluşun kullanımı, lisansa ilişkin kararın kesinleşmesine kadar ertelenir. (6) Patent sahibinin, önceki bir bitki çeşidine ait ıslahçı hakkına tecavüz etmeden patent hakkını kullanamaması durumu zorunlu lisansa konu olabilir. Bu durumda, 5042 sayılı Kanun hükümleri uygulanır. (7) Birinci fıkranın (d) bendine göre lisans verilmesi durumunda patent sahibi, korunan bitki çeşidinin kullanımı için kendisine; altıncı fıkraya göre lisans verilmesi durumunda da yeni bitki çeşidine ait ıslahçı hakkı sahibi, korunan buluşun kullanımı için kendisine makul şartlarda karşılıklı lisans verilmesini talep edebilir. (8) Birinci fıkranın (d) bendi ile altıncı fıkrada belirtilen lisanslar için talep sahibi; a) Patent sahibine veya yeni bitki çeşidine ait ıslahçı hakkı sahibine sözleşmeye dayalı bir lisans elde etmek için başvurduğunu ancak sonuç alamadığını, b) Korunan bitki çeşidiyle veya patentle korunan buluşla kıyaslandığında, sonraki buluşun veya bitki çeşidinin, büyük ölçüde ekonomik yarar sağlayan önemli bir teknik ilerleme gösterdiğini, ispat ederek zorunlu lisans verilmesini mahkemeden talep edebilir. (9) Birinci fıkranın (ç) bendi hükmü saklı kalmak kaydıyla zorunlu lisans, esas olarak yurtiçi pazara arz için verilir. Kullanılmama durumunda zorunlu lisans

Zorunlu lisans kararında lisansın kapsamı, bedeli, süresi, lisans alan tarafından gösterilen teminat, kullanıma başlama zamanı ve etkin kullanımı sağlayan önlemler yer alır. Zorunlu lisans kararına karşı kanun yoluna başvurulması halinde, patent sahibinin sunduğu durdurma amaçlı deliller mahkemece yeterli bulunursa buluşun kullanımı lisansa ilişkin kararın kesinleşmesine kadar ertelenir.

Patent Hakkının Sona Ermesi, Yıllık Ücretler ve Hükümsüzlük

Patent hakkı; yetkili mahkemece hükümsüzlük kararı verilmesi, yirmi yıllık koruma süresinin dolması veya patent hakkına ilişkin yıllık sicil ücretlerinin ödenmemesi hallerinde sona erer.

6769 sayılı Kanun'un 101. maddesi uyarınca yıllık ücretlerin kanuni vadesinde ve ek altı aylık sürede ödenmemesi durumunda patent hakkı, ücretin vadesi tarihi itibarıyla sona erer ve durum resmî bültende yayımlanır. Patent hakkının sona erdiğine ilişkin bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde telafi ücreti ödenirse hak, ödeme tarihi itibarıyla yeniden geçerlilik kazanır. Bu şekilde yeniden geçerlilik kazanılması, hakkın sona ermesi sonucunda hak kazanmış üçüncü kişilerin kazanılmış haklarını etkilemez ve bu hakların kapsamı mahkeme tarafından tayin edilir.

Patent verilebilirlik şartlarının taşınmadığının anlaşılması, buluşun başvuru dokümanlarında yeteri kadar açıklanmaması, patent konusunun ilk başvurunun kapsamını aşması, tescil sahibinin patent isteme hakkına sahip olmadığının ispatlanması veya patentin sağladığı koruma kapsamının aşılmış bulunması hallerinde yetkili mahkemece hükümsüzlük kararı verilir.

Patent koruma süresi ne kadardır ve süre uzatılabilir mi?

6769 sayılı Kanun'un 101. maddesine göre patent koruma süresi başvuru tarihinden itibaren yirmi yıldır ve bu sürenin uzatılması veya yenilenmesi mümkün değildir.

Patent sicilinde yıllık ücret ödenmezse hak tamamen kaybedilir mi?

Yıllık ücretler yasal sürelerde ödenmediğinde patent hakkı sona erer; ancak sona erme bildiriminden itibaren iki ay içinde telafi ücreti ödendiği takdirde patent hakkı ödeme anından itibaren yeniden geçerlilik kazanır.

Zorunlu lisans talebi hangi mercilere yapılır?

6769 sayılı Kanun'un 129. maddesinin 2. fıkrası uyarınca patent konusu buluşun kullanılmaması, patent konularının bağımlılığı veya yurt dışındaki kamu sağlığı sorunları sebebiyle eczacılık ürünlerinin ihracatı hallerinde zorunlu lisans mahkemeden talep edilirken; rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetler sebebiyle zorunlu lisans Rekabet Kurumundan talep edilir.

Mahkeme hangi gerekçelerle patentin hükümsüzlüğüne karar verir?

Patentlenebilirlik şartlarının bulunmaması, buluşun yeterince açıklanmaması, ilk başvuru kapsamının aşılması, patent isteme hakkına sahip olunmadığının ispatı veya koruma kapsamının aşılması durumunda hükümsüzlük kararı verilir.

İlgili makaleler

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

Bu hukuk dalının sayfasına gidin
Avukat Erdal Ersoyİletişim ve randevu