Fikrî ve sınai mülkiyet hukuku; telif eserleri, bağlantılı haklar, patent, faydalı model, marka ve tasarımlar gibi farklı hak türleri için ayrı koruma süreleri ve hukuki başlangıç esasları belirlemiştir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında telif koruması herhangi bir tescil şartına bağlı olmaksızın, eserin sahibinin hususiyetini taşıyarak dış dünyaya açıklanmasıyla birlikte kendiliğinden başlar. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamındaki haklarda ise koruma süreleri kural olarak resmî başvuru tarihinden itibaren işlemeye başlamaktadır.
Telif Haklarında Mali ve Manevi Hakların Koruma Süreleri
Telif hukukunda mali hakların genel koruma süresi, eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıldır. Bu sürenin başlangıcında esas alınan kural, sürenin vefat gününde değil, eser sahibinin ölümünü takip eden takvim yılının ilk gününden, yani 1 Ocak tarihinden itibaren hesaplanmasıdır. Mali hakların koruma süresi dolduğunda eser kamu malı haline gelir ve izin alınmaksızın serbestçe çoğaltılabilir veya umuma iletilebilir.
Birden fazla kişinin birlikte meydana getirdiği ortak eserlerde koruma süresi, ortaklardan hayatta kalan son kişinin vefat ettiği tarihi takip eden yılın başından itibaren 70 yıl olarak işletilir. Gerçek kimliği açıklanmamış olan anonim ve takma adlı eserlerde ise koruma süresi eserin yasal yollarla ilk kez yayımlandığı tarihten itibaren 70 yıldır. Bununla birlikte, yazar anılan süre zarfında kimliğini açıkça ilan ederse genel kural devreye girer ve hayat boyu artı 70 yıllık koruma esası uygulanır.
Eser sahibi hayattayken yayımlanmamış bir eserin vefatın üzerinden 70 yıl geçtikten sonra ilk kez bulunup hukuka uygun şekilde yayımlanması durumunda, eseri yayımlayan kişiye anılan eser üzerinde 25 yıllık bağımsız bir mali koruma hakkı tanınır. Öte yandan manevi haklar herhangi bir zamanaşımına uğramaz ve süresiz olarak korunur. Eser sahibinin vefatından sonra manevi haklar mirasçıları tarafından korunur; mirasçı kalmadığı durumlarda ise koruma davaları açma yetkisi Kültür ve Turizm Bakanlığına aittir.
Bağlantılı Hak Sahipleri ve Özel Eser Türleri
İcracı sanatçıların hakları, icralarının bir ses veya görüntü taşıyıcısına ilk kez tespit edildiği tarihi takip eden takvim yılının ilk gününden itibaren 70 yıllık korumaya tabidir. İcranın kayda alınmadığı hallerde ise icranın ilk kez umuma arz edildiği tarihten itibaren 70 yıllık süre başlar. Fonogram yapımcılarının koruma süresi ses tespitinin ilk kez yapıldığı tarihi takip eden 1 Ocak gününden itibaren 70 yıl; radyo ve televizyon kuruluşlarının koruma süresi ise yayının ilk kez gerçekleştirildiği tarihten itibaren 70 yıldır.
Bilgisayar programları, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında ilim ve edebiyat eseri kabul edildiğinden genel telif rejimi uygulanır ve yazılımcının hayatı boyu ve vefatından itibaren 70 yıl korunur. Veri tabanlarında ise ikili bir ayrım mevcuttur: İçeriğin seçimi veya düzenlenişi itibarıyla özgün nitelik taşıyan veri tabanları 70 yıl süreyle telif korumasından yararlanırken, özgün yaratıcılık unsuru taşımayıp nitelikli yatırım içeren veri tabanlarına tamamlandığı andan itibaren 15 yıllık kendine özgü (sui generis) koruma sağlanır.
Sınai Mülkiyet Haklarında Koruma ve Yenileme Süreleri
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında markaların koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 10 yıldır. Marka koruması, her 10 yılda bir yenilenmek koşuluyla süresiz olarak devam ettirilebilir. Yenileme süresinin kaçırılması halinde, koruma süresinin bittiği tarihten itibaren 6 ay içinde cezalı harç ödenmek suretiyle yenileme yapılabilir; bu sürenin de kaçırılması tescilin düşmesine neden olur. Patentlerin koruma süresi ise resmî başvuru tarihinden itibaren kesin olarak 20 yıldır; bu süre uzatılamaz veya yenilenemez. Ayrıca patentin süresinden önce iptal olmaması için yıllık sicil idame harçlarının düzenli yatırılması şarttır. Faydalı modellerde ise koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 10 yıl olup kesin olarak uzatılamaz.
Tescilli tasarımlar, başvuru tarihinden itibaren 5 yıl süreyle korunur ve her 5 yılın sonunda yenilenerek en fazla 25 yıla kadar uzatılabilir. Tescilsiz tasarımlar ise Türkiye'de kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren 3 yıllık süreye tabidir ve uzatılamaz. Coğrafi işaretler ve geleneksel ürün adlarında tescil belgesindeki üretim şartlarına uyulduğu sürece herhangi bir süre sınırı ve yenileme zorunluluğu öngörülmemiştir.
Entegre Devreler, Ticari Sırlar ve Know-How
Entegre devre topografyalarında koruma süresi, ticari olarak ilk kez kullanıldığı tarihten itibaren 10 yıldır; ticari kullanımın gerçekleşmediği hallerde tescil tarihinden başlar. Bununla birlikte, topografyanın çizildiği tarihten itibaren 15 yıl geçmesi halinde her halükarda dava açma ve koruma hakkı kendiliğinden sona erer. Ticari sırlar ve know-how bakımından kanunda belirli bir kronolojik koruma süresi bulunmamakta olup, koruma bilginin gizli kaldığı süre boyunca sürer. Türk Ticaret Kanunu hükümleri kapsamında haksız rekabet yollarına başvurulabilmekle birlikte, bilginin kamuoyuna yayılması halinde mülkiyet niteliği kalıcı biçimde yitirilir.
Eser sahibinin ölümünden sonra 70 yıllık koruma süresi hangi gün başlar?
Koruma süresi eser sahibinin vefat ettiği gün değil, ölümü takip eden takvim yılının ilk günü olan 1 Ocak tarihinden itibaren hesaplanmaya başlar.
Marka tescil koruması ne kadar süreyle uzatılabilir?
Marka koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 10 yıldır ve her 10 yılda bir usulüne uygun şekilde yenileme yapılmak kaydıyla süresiz olarak uzatılabilir.
Patent koruma süresi 20 yılın sonunda uzatılabilir mi?
Patent koruma süresi başvuru tarihinden itibaren kesin olarak 20 yıldır; bu sürenin uzatılması veya yenilenmesi hukuken mümkün değildir.
Tescilli tasarımlar en fazla kaç yıl süreyle korunabilir?
Tescilli tasarımlar beşer yıllık yenileme dönemleri halinde uzatılarak en fazla toplam 25 yıl korunabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy