Lisanssız CAD ve Tasarım Yazılımı Kullanımında Şirket Sorumluluğu

CAD ve Tasarım Yazılımlarının Hukuki Koruma Kapsamı

Bilgisayar programları, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında ilim ve edebiyat eserleri arasında korunmaktadır. Kanunun 2. maddesi uyarınca her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ile sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları eser sayılır. Aynı maddenin üçüncü bendinde bedii vasfı bulunmayan her nevi teknik ve ilmi mahiyetteki planlar, projeler, krokiler, resimler ile her çeşit mimarlık, şehircilik, endüstri, çevre ve sahne tasarım projeleri de ilim ve edebiyat eseri koruması altındadır. Bununla birlikte bilgisayar programının veya arayüzünün temelini oluşturan düşünce ve ilkeler eser niteliğinde koruma görmez.

Fikri haklar rejiminde eser sahipliği kural olarak eseri bizzat meydana getiren kişiye aittir ve telif hakkı eserin yaratılmasıyla birlikte kendiliğinden doğar. Korumadan yararlanabilmek amacıyla yapılması zorunlu bir resmi işlem bulunmamakta; isteğe bağlı kayıt ve tescil işlemleri hak kurucu nitelik taşımayıp eser sahipliğinin tespitine kolaylık sağlamaktadır. Bilgisayar programları ve veritabanlarında eser sahipliği kaynak kodunu yazan kişilere ait kalırken, tüzel kişiler ve şirketler ancak sözleşme ilişkileri doğrultusunda mali hakları kullanma yetkisini haiz olabilir. Hak sahibinin izni bulunmaksızın işleme, çoğaltma, dağıtma, umuma iletme veya hukuka aykırı kopyaları ticari amaçla elde bulundurma ya da depolama fiilleri hukuk ve ceza yollarının işletilmesine sebebiyet verebilir.

Sözleşmeye Aykırılık ve Borçlar Hukukundaki Yaptırımlar

CAD ve tasarım yazılımlarında lisans sözleşmesi ihlali, yazılım kullanımının teknik olarak çoğaltma ve depolama fiilleriyle iç içe olması nedeniyle çoğu durumda telif hakkı ihlaline de dönüşür. Lisans sözleşmesinde kullanıcı sayısı, lisans süresi, lokasyon, sunucu tipi, proje sayısı veya alt kullanıcı yapısı belirlenmişse bunların aşılması sözleşmesel sorumluluğu ayrıca doğurabilir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 112. maddesi uyarınca borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.

Borçlar Kanunu'nun 113. maddesinde yapma ve yapmama borçlarının ihlali özel olarak düzenlenmiştir. Yapma borcu borçlu tarafından ifa edilmediğinde alacaklı, masrafı borçluya ait olmak üzere edimin kendisi veya başkası tarafından ifasına izin verilmesini isteyebilir ve her türlü giderim isteme hakkı saklı kalır. Yapmama borcuna aykırı davranan borçlu meydana gelen zararı gidermekle yükümlü olup alacaklı, borca aykırı durumun masrafı borçluya ait olmak üzere ortadan kaldırılmasını veya bu konuda kendisinin yetkili kılınmasını talep edebilir. Bu çerçevede tek kullanıcı lisansının çok sayıda tasarımcıya açılması, deneme sürümünün ticari projelerde kullanılması, süresi biten lisansa erişimin sürdürülmesi veya aynı lisans anahtarının şube ve iştiraklere yayılması lisanssız kullanım kapsamında değerlendirilebilmekte; hak sahibi somut olaya göre hem sözleşmeye aykırılık hem de telif hakkı ihlali taleplerini ileri sürebilmektedir.

Yardımcı Kişilerin Eylemlerinden Doğan Sorumluluk ve Tecavüzün Ref'i

Şirket organizasyonunda çalışanların veya yardımcı kişilerin eylemleri bakımından borçlar hukuku hükümleri uygulama alanı bulur. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 116. maddesi uyarınca borçlu, borcun yerine getirilmesini ya da bir borç ilişkisinden doğan yetkinin kullanılmasını kanuna uygun biçimde çalışanlarına bıraksa dahi, yardımcıların görevi icra ettikleri sırada karşı tarafa verdikleri zararı tazmin etmekle mükelleftir. Yardımcı kişilerin fiilinden kaynaklanan sorumluluk tarafların önceden yapacakları bir anlaşma vasıtasıyla tamamen veya kısmen bertaraf edilebilir. Buna karşılık uzmanlık gerektiren ve yürütülmesi kanunun veya yetkili mercilerin ruhsatına bağlanmış meslek, sanat veya hizmetlerde, yardımcıların davranışlarından sorumlu olunmayacağına ilişkin anlaşmalar kesin olarak hükümsüzdür.

5846 sayılı Kanun'un 66. maddesi uyarınca manevi ve mali hakları tecavüze uğrayan kişi tecavüzün giderilmesini dava edebilir. Tecavüz, hizmetlerini ifa ettikleri sırada bir işletmenin temsilcisi veya çalışanları tarafından gerçekleştirilmişse işletme sahibi aleyhine de dava açılması mümkündür. Tecavüzün ref'i davasında eylemi gerçekleştirenin ya da işletme çalışanlarının kusurlu olması şartı aranmaz. Mahkeme tedbir belirlerken eser sahibinin manevi ve mali haklarını, tecavüzün kapsamını, kusurun varlığı ile ağırlığını ve tecavüzün giderilmesi hâlinde davalının uğraması muhtemel zararları takdir eder. Eser sahibi, tecavüzün ref'i ve önlenmesi davalarını kendi ikamet ettiği yer mahkemesinde de açma yetkisine sahiptir.

Mali Hak Talepleri ve Bedelin Üç Katına Kadar İstenmesi

5846 sayılı Kanun'un 68. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, hak sahiplerinden kanuna uygun yazılı izin almadan eseri işleyen, çoğaltan, nüshalarını yayan, temsil eden veya umuma iletenlerden, hak sahipleri sözleşme yapılmış olması hâlinde isteyebileceği bedelin veya kanun hükümleri uyarınca tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir. Bu kapsamda bedel talebinde bulunan kişi, tecavüz edene karşı kendisiyle bir sözleşme yapmış olması hâlinde sahip olabileceği bütün hak ve yetkileri ileri sürme hakkına sahiptir.

İzinsiz çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmamışsa hak sahibi; kopyaların ve çoğaltmaya yarayan araçların imhasını, üretim maliyet fiyatını geçmeyecek uygun bir bedel karşılığında kendisine verilmesini veya sözleşme olması durumunda isteyebileceği miktarın üç kat fazlasını talep edebilir; bu seçim izinsiz çoğaltanın hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İzinsiz kopyalar satışa çıkarılmışsa tecavüz edenin elindeki nüshalar hakkında da aynı seçimlik haklar kullanılabilir. Ancak bu seçimlik yetkilerin eser sahibinden başka hak sahiplerince kullanılabilmesi için eser sahibinin yazılı çoğaltma izninin bulunması zorunludur. Hak sahiplerinden birinin imha, devir veya bedel talebinde bulunması hâlinde Ceza Muhakemesi Kanunu'nun elkoymaya ilişkin hükümleri delil elde etmek amacı dışında uygulanamaz.

Kanunun 70. maddesi kapsamında manevi hakları ihlal edilen kişi uğradığı manevi zarara karşılık tazminat davası açabilir ve mahkeme bu bedel yerine veya ek olarak başka bir manevi tazminat şekline de hükmedebilir. Mali hakları zedelenen kişi ise tecavüz edenin kusuru bulunması kaydıyla haksız fiil hükümlerine dayanarak maddi tazminat isteyebilir. Hak sahibi ayrıca tazminat isteminin yanı sıra ihlal neticesinde temin edilen kârın kendisine devredilmesini talep edebilir; bu takdirde 68. madde uyarınca talep edilen bedel indirilir.

Görevli Mahkeme, İspat Karinesi ve İhtiyati Tedbir Usulü

5846 sayılı Kanun'un 76. maddesi uyarınca bu Kanun'un düzenlediği hukuki ilişkilerden ve suçlardan kaynaklanan davalarda görevli mahkemeler Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 156. maddesinin birinci fıkrasında belirtilen mahkemelerdir. Kanun kapsamındaki hukuk davalarında mahkeme, davacının iddiasının doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter miktarda delil sunması hâlinde, eserleri kullanan taraftan izin ve yetki belgelerini veya yararlanılan tüm eserlerin listesini sunmasını isteyebilir. İstenen belge veya listelerin mahkemeye sunulamaması, ilgili eserlerin haksız kullanılmakta olduğuna kanuni karine oluşturur.

5846 sayılı Kanun'un 77. maddesi gereğince, bu Kanunla tanınmış hakları ihlal veya tehdide maruz kalanların ya da meslek birliklerinin talebi üzerine, ileri sürülen iddialar kuvvetle muhtemel görülürse ve esaslı bir zararın, ani bir tehlikenin, emrivakilerin önlenmesi ya da diğer herhangi bir sebepten dolayı zaruri bulunursa mahkemece davanın açılmasından önce veya sonra ihtiyati tedbir kararı verilebilir. Bu kapsamda mahkeme bir işin yapılmasını veya yapılmamasını, işin yapıldığı yerin açılmasını ya da kapatılmasını emredebileceği gibi çoğaltılmış nüshaların veya münhasıran imale yarayan çoğaltma vasıtalarının muhafaza altına alınmasına hükmedebilir. Verilen tedbir kararında emre muhalefetin İcra ve İflas Kanunu'nun 343. maddesindeki cezai neticeleri doğuracağı belirtilir. Haklara tecavüz oluşturma ihtimalinde ise gümrükteki nüshalar hakkında 4458 sayılı Gümrük Kanunu'nun 57. maddesi tatbik edilir.

Cezai Hükümler ve Teknolojik Önlemlerin İhlali

5846 sayılı Kanun'un 71. maddesi uyarınca hak sahibinin yazılı izni bulunmaksızın eseri işleme, temsil etme, çoğaltma, değiştirme, dağıtma, umuma iletme veya yayımlama fiilleri cezai yaptırıma bağlanmıştır. Aynı düzenleme doğrultusunda hukuka aykırı işlenen veya çoğaltılan eserleri satışa çıkaran, satan, kiralayan, ödünç veren, ticari amaçla satın alan, ithal veya ihraç eden, kişisel kullanım amacı haricinde elinde bulunduran ya da depolayan kişiler hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezasına hükmolunur. Hukuka aykırı biçimde üretilmiş, işlenmiş veya çoğaltılmış bir eseri satışa sunan, satan ya da satın alan kişinin, henüz kamu davası açılmadan önce bunları kimden sağladığını bildirip yakalanmalarına imkân vermesi hâlinde verilecek cezadan indirim yapılabileceği gibi ceza verilmesinden de vazgeçilebilir.

Eserlerin korunması amacıyla uygulanan teknolojik engellere yönelik fiiller Kanun'un 72. maddesinde müstakil olarak yaptırıma bağlanmıştır. Kanunda yer alan hakların korunması amacıyla eserlerin kullanımını denetlemek üzere uygulanan şifreleme veya erişim kontrolü gibi etkili teknolojik koruma önlemlerini etkisiz kılmaya yönelik ürün ve araçları imal veya ithal eden, dağıtan, satan, kiraya veren ya da ticari amaçla elinde bulunduranlar ile bu araçların reklam, pazarlama, tasarım veya uygulama hizmetlerini sunan kişiler altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Ceza Soruşturmalarında Bilgisayarlarda Arama ve Elkoyma Usulü

Ceza soruşturmalarında şüphelinin kullandığı bilişim araçları üzerindeki işlemler 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 134. maddesindeki güvencelere tabidir. Somut olgulara dayalı kuvvetli şüphe varlığı ve başka yöntemle delil elde etme olanağının bulunmaması durumunda hâkim; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise Cumhuriyet savcısı tarafından şüphelinin bilgisayarlarında, bilgisayar programlarında ve kütüklerinde arama yapılmasına, kopya çıkarılmasına ve kayıtların çözümlenerek metne dönüştürülmesine karar verilebilir. Savcılıkça tesis edilen kararlar yirmi dört saat zarfında hâkimin onayına sunulur ve hâkim en geç yirmi dört saat içinde kararını açıklar. Belirtilen sürenin dolması veya hâkimin aksi yönde karar vermesi durumunda alınan kopyalar ile yapılan metin çözümleri derhâl imha edilir.

Bilgisayar programları ve kütüklerine şifrenin çözülememesi, gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması veya işlemin uzun sürecek olması hâllerinde inceleme yapılabilmesi için araç ve gereçlere elkonulabilir. Şifre çözülüp gerekli kopyalar alındıktan sonra elkonulan cihazlar gecikmeksizin iade edilir. Elkoyma işlemi esnasında sistemdeki tüm verilerin yedeklemesi yapılır ve bu yedekten çıkarılan bir kopya şüpheliye veya vekiline verilerek tutanağa geçirilip imzalanır. Cihazlara elkonulmaksızın sistemdeki verilerin tamamının veya bir kısmının kopyalanması da mümkündür; bu hâlde kopyalanan veriler kâğıda yazdırılarak tutanağa geçirilir ve ilgililer tarafından imza altına alınır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy