4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin üçüncü fıkrası, aynı Kanun’un 4, 6 ve 7. maddelerinde yasaklanmış davranışlarda bulunanlara, Kurul tarafından saptanacak yıllık gayri safi gelirin yüzde onuna kadar idari para cezası verilmesini düzenler. Birinci fıkradaki bilgi ve izin aykırılıkları ile 14 ve 15. maddelere ilişkin bildirim eksikliklerinde oran binde bir, yerinde incelemenin engellenmesi veya zorlaştırılmasında binde beştir. 27 Aralık 2024 tarihli ve 32765 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan ve yayımı tarihinde yürürlüğe giren ceza yönetmeliği, başlangıç ceza oranını aynı gelir üzerinden kurar; bu oranın gelirlerin yüzde onunu aşamayacağını düzenler. 15 Şubat 2009 tarihli ve 27142 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan önceki para cezası yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 16Kaynağı aç
Kanundaki üst sınır ve gelirin saptanması
4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin üçüncü fıkrası, 4, 6 ve 7. maddelerde yasaklanmış davranışlarda bulunan teşebbüs, teşebbüs birliği veya birlik üyelerine idari para cezası verilmesini düzenler. Hesaba esas tutar, nihai karardan bir önceki mali yıl sonunda oluşan yıllık gayri safi gelirdir. Bu gelir hesaplanamıyorsa nihai karar tarihine en yakın mali yıl sonundaki gelir kullanılır. Geliri Kurul saptar ve ceza bu gelirin yüzde onuna kadardır.
Üçüncü fıkra kapsamındaki cezayı belirlerken Kurul, 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’nun 17. maddesinin ikinci fıkrası bağlamında belirli hususları dikkate alır. Bunlar ihlalin tekerrürü ve süresi, teşebbüsün veya teşebbüs birliğinin piyasadaki gücü, ihlalin gerçekleşmesindeki belirleyici etki, verilen taahhütlere uyulup uyulmadığı, incelemeye yardım edilip edilmediği ile gerçekleşen veya gerçekleşmesi muhtemel zararın ağırlığıdır. Madde bu sayılanları “gibi hususlar” diyerek örnekleyici biçimde ifade eder.
4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin üçüncü fıkrasına göre ceza, Kurulca saptanacak yıllık gayri safi gelirin yüzde onuna kadardır. İdari para cezasının tespitinde dikkate alınacak hususlar, iş birliği hâlinde para cezasından bağışıklık veya indirim şartları ile iş birliğine ilişkin usul ve esaslar Kurul tarafından çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir.
Bilgi, izin ve yerinde inceleme aykırılıkları
16. maddenin birinci fıkrasında (a), (b) ve (c) bentleri için ceza, karardan bir önceki mali yıl sonundaki veya bu hesaplanamıyorsa karar tarihine en yakın mali yıl sonundaki, Kurulca saptanan yıllık gayri safi gelirin binde biri oranındadır. (a) bendi, muafiyet ve menfi tespit başvuruları ile birleşme ve devralma izin başvurularında yanlış veya yanıltıcı bilgi ya da belge verilmesini kapsar. (b) bendi, izne tabi birleşme veya devralmanın Kurul izni olmaksızın gerçekleştirilmesidir. (c) bendi, Kanunun 14 ve 15. maddelerinin uygulanmasında eksik, yanlış veya yanıltıcı bilgi ya da belge verilmesini ya da bilgi veya belgenin belirlenen süre içinde veya hiç verilmemesini kapsar.
(d) bendinde düzenlenen yerinde incelemenin engellenmesi veya zorlaştırılması için ceza, aynı yöntemle saptanan yıllık gayri safi gelirin binde beşidir. Bu esasa göre belirlenecek ceza on bin Türk lirasından az olamaz. Metin, asgari tutarı bentler arasında ayrıca ayırmadan bu esasa bağlar.
(b) bendindeki cezanın muhatabı işlemin türüne göre değişir. Birleşme işlemlerinde ceza tarafların her birine, devralma işlemlerinde ise yalnız devralana verilir. Yerinde incelemenin mahkeme kararıyla yapılması, engelleme veya zorlaştırmaya bağlı olarak Kanunda öngörülen idari para cezasının uygulanmasını engellemez.
Eski oran ayrımının bırakılması
Yürürlükten kalkan yönetmelikte temel para cezası, kartel ve diğer ihlaller ayrımına dayanıyordu. Kartellerde yıllık gayri safi gelirin yüzde ikisi ile yüzde dördü, diğer ihlallerde binde beşi ile yüzde üçü arasındaki bir oran esas alınıyordu. Bu oran, 4 ve 6. maddelerde yasaklanmış davranışlarda bulunan teşebbüslerin, nihai karardan bir önceki mali yıl sonunda oluşan veya bunun hesaplanması mümkün olmazsa nihai karar tarihine en yakın mali yıl sonunda oluşan ve Kurul tarafından saptanacak yıllık gayri safi gelirine uygulanıyordu.
Yeni yönetmelikte temel cezanın kartel ve diğer ihlaller biçiminde ayrılmasına ve bu ayrıma bağlı alt ve üst sınırlara dayanan yaklaşım terk edilmiştir. Başlangıç ceza oranı, nihai karardan önceki mali yıl sonunda oluşan veya bu hesaplanamıyorsa nihai karar tarihine en yakın mali yıl sonundaki, Kurulca saptanan yıllık gayri safi gelir üzerinden hesaplanır ve bu gelirlerin yüzde onunu aşamaz. Kanunun 16. maddesinin üçüncü fıkrasına göre idari para cezası da aynı gelire göre yüzde onuna kadardır.
Başlangıç oranından temel ceza oranına geçiş
Başlangıç ceza oranı belirlenirken ihlal nedeniyle gerçekleşen veya gerçekleşmesi muhtemel zararın ağırlığı ile ihlalin niteliğinin açık ve/veya ağır olup olmadığı birlikte gözetilir. Gelirin hangi mali yıla göre saptanacağı, Kanundaki esas ile aynıdır: önceki mali yıl, bu mümkün değilse nihai karar tarihine en yakın mali yıl sonu esas alınır.
Koşulları bulunması hâlinde başlangıç ceza oranına ihlalin süresi nedeniyle artırım uygulanır. Bu artırım yapıldığında bulunan oran temel ceza oranıdır. Artırım; bir yıldan uzun ve iki yıldan kısa ihlallerde beşte bir, iki yıldan uzun ve üç yıldan kısa ihlallerde beşte iki, üç yıldan uzun ve dört yıldan kısa ihlallerde beşte üç, dört yıldan uzun ve beş yıldan kısa ihlallerde beşte dört, beş yıldan uzun ihlallerde ise bir kat oranındadır.
Ağırlaştırma ve indirmenin sırası
Temel ceza oranı önce ağırlaştırıcı unsurlar dikkate alınarak artırılır. Ağırlaştırmadan sonra oluşan oran üzerinden hafifletici unsurlar uygulanarak indirim yapılır. Ağırlaştırıcı unsurlar; ihlalin tekerrürü, soruşturma kararının tebliğinden sonra ihlale devam edilmesi, ihlalde belirleyici etkinin bulunması ve uzlaşma sürecindeki gizlilik yükümlülüklerinin ihlalidir.
Tekerrür hâlinde temel ceza oranı bir kata kadar artırılır. Sayılan diğer ağırlaştırıcı unsurların bulunması hâlinde oran bir katına kadar artırılabilir. Bu ikinci işlem sonucunda ağırlaştırılmış ceza oranı oluşabilir. Düzenleme artırımın üst sınırını gösterir; her olayda artırımın hangi ölçüde uygulanacağını ayrıca sabitlemez.
Temel ceza oranı veya ağırlaştırılmış ceza oranı, ilgili teşebbüs ya da teşebbüs birliğinin belirli hâlleri ispatlaması durumunda indirilebilir. Bu hâller arasında yerinde incelemeye yardımcı olunması, ihlalde diğer teşebbüslerin zorlamasının bulunması, ihlale katılımın sınırlı olması, ihlale konu faaliyetlerin yıllık gayri safi gelir içindeki payının düşük olması ve cezaya esas gelir içinde yurt dışı satış gelirlerinin bulunması yer alır. Düzenleme bunları “gibi hâller” şeklinde sayar ve indirimin oranını ayrıca göstermez.
Yönetici ve çalışanlara uygulanacak ceza
Önceki yönetmelik, yönetici ve çalışan yönünden kartel ile diğer ihlalleri ayırıyordu. Kartelde belirleyici etkisi saptanan her yönetici ve çalışan için teşebbüse verilen cezanın yüzde üçü ile yüzde beşi arasında; diğer ihlallerde belirleyici etkisi saptanan yönetici ve çalışanlar için ise teşebbüs veya teşebbüs birliğine verilen cezanın yüzde beşine kadar para cezası verilebileceği düzenlenmişti.
Kanunun 16. maddesi, teşebbüs veya teşebbüs birliğine üçüncü fıkra uyarınca ceza verilmesi hâlinde, ihlalde belirleyici etkisi saptanan yönetici ya da çalışana, teşebbüs veya teşebbüs birliğine verilen cezanın yüzde beşine kadar idari para cezası verileceğini düzenler. Yeni yönetmelik de ihlal türüne göre ayrım yapmaksızın aynı yüzde beşlik üst sınırı öngörür. Belirleyici etki, ihlalin oluşmasında ve/veya sürdürülmesinde vazgeçilmez işlev olarak tanımlanır.
Aktif iş birliğinin cezaya etkisi
Kanuna aykırılığı ortaya çıkarmak amacıyla Kurumla aktif iş birliği yapan teşebbüs, teşebbüs birliği, yönetici veya çalışana üçüncü ve dördüncü fıkralardaki cezalar verilmeyebilir. İş birliğinin niteliği, etkinliği ve zamanı dikkate alınarak bu fıkralara göre verilecek cezadan indirim de yapılabilir. Kararda gerekçenin açıkça gösterilmesi gerekir. Bağışıklığın veya indirimin şartları ve usulü ayrıca yönetmelikle belirlenir.
Sık sorulan sorular
Rekabet yasağına aykırılıkta ceza en fazla ne kadar olabilir?
4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin üçüncü fıkrasına göre 4, 6 ve 7. maddelerde yasaklanmış davranışlarda idari para cezası, Kurulca saptanan yıllık gayri safi gelirin yüzde onuna kadardır. Yeni yönetmelikteki başlangıç ceza oranı da bu gelirlerin yüzde onunu aşamaz. Gelir kural olarak nihai karardan önceki mali yıl sonuna göre belirlenir.
Eksik veya geç bilgi vermenin oranı nedir?
Kanunun 14 ve 15. maddelerinin uygulanmasında eksik, yanlış veya yanıltıcı bilgi ya da belge verilmesi ya da bilgi veya belgenin belirlenen sürede veya hiç verilmemesi birinci fıkranın (c) bendine girer. Bu bent için oran, Kurulca saptanan yıllık gayri safi gelirin binde biridir. Aynı bent, (a) ve (b) ile birlikte bu orana tabidir.
İzinsiz devralmada para cezası kime uygulanır?
İzne tabi devralmanın Kurul izni olmadan gerçekleştirilmesinde birinci fıkra kapsamındaki idari para cezası yalnız devralana verilir. Birleşme işleminde ise ceza tarafların her birine uygulanır. Bu bentteki oran, saptanan yıllık gayri safi gelirin binde biridir.
Mahkeme kararıyla yapılan yerinde incelemede ceza ortadan kalkar mı?
Hayır. Yerinde incelemenin mahkeme kararıyla gerçekleştirilmesi, engelleme veya zorlaştırmaya bağlı idari para cezasının uygulanmasını engellemez. Bu aykırılıkta oran, aynı esasla saptanan yıllık gayri safi gelirin binde beşidir.
İhlalin süresi cezayı nasıl artırır?
Koşulları varsa başlangıç ceza oranına süreden dolayı artırım yapılır ve temel ceza oranı bulunur. Artırım bir yıldan uzun ve iki yıldan kısa ihlallerde beşte bir, sonraki birer yıllık dilimlerde sırasıyla beşte iki, beşte üç ve beşte dört, beş yıldan uzun ihlallerde ise bir kattır.
Yöneticiye teşebbüs cezasından ayrı ceza verilebilir mi?
Teşebbüs veya teşebbüs birliğine üçüncü fıkra uyarınca ceza verilmişse, ihlalde belirleyici etkisi saptanan yönetici ya da çalışana ayrıca idari para cezası verilir. Bu ceza, teşebbüs veya teşebbüs birliğine verilen cezanın yüzde beşine kadar olabilir. Belirleyici etki, ihlalin oluşması veya sürdürülmesinde vazgeçilmez işlevi ifade eder.
Kurumla iş birliği yapmak cezayı ortadan kaldırır mı?
Aktif iş birliği, üçüncü ve dördüncü fıkralardaki cezaların verilmemesi veya indirilmesi sonucunu doğurabilir; bu sonuç kendiliğinden doğmaz. İş birliğinin niteliği, etkinliği ve zamanı değerlendirilir ve gerekçe açıkça gösterilir. Şartlar ve usul yönetmelikle belirlenir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy