Rekabet Hukukunda İdari Para Cezalarının Hesaplanması

Rekabet İdari Para Cezalarının Yasal Dayanağı ve Kılavuzun Kapsamı

Rekabeti sınırlayıcı anlaşma, uyumlu eylem ve kararlar ile hâkim durumun kötüye kullanılması halinde uygulanacak para cezalarına ilişkin Kılavuz; 19.02.2025 tarihinde Rekabet Kurumu tarafından yayımlanmıştır. Bu düzenleme, 27.12.2024 tarihli ve 32765 sayılı Resmî Gazete'de yürürlüğe giren idari para cezalarına ilişkin Yönetmelik kurallarının somut olaylara tatbik edilmesini ve açıklanmasını konu edinir.

4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 16. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, Kanun'un 4, 6 ve 7 nci maddelerinde yasaklanan eylemlerde bulunan teşebbüsler ile teşebbüs birliklerine veya bu birliklerin üyelerine yıllık gayri safi gelirlerinin yüzde onuna kadar idari para cezası verilir. Bu ceza hesaplanırken kural olarak nihai karardan bir önceki mali yıl sonunda oluşan, bunun hesaplanamaması halinde ise nihai karar tarihine en yakın mali yıl sonunda gerçekleşen ve Kurulca saptanan yıllık gayri safi gelir esas alınır.

4054 sayılı Kanun'un 16. maddesinin yedinci fıkrası gereğince idari para cezalarının tespitinde dikkate alınan unsurlar ile aktif işbirliği halinde cezadan bağışıklık veya indirim şartları Kurul tarafından yürürlüğe konulan yönetmeliklerle belirlenir. Rekabet Kurulu idari yaptırımları takdir ederken 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 17 nci maddesinin ikinci fıkrası bağlamında; ihlalin tekerrürü, süresi, teşebbüslerin piyasadaki gücü, ihlalin gerçekleşmesindeki belirleyici etki, verilen taahhütlere uyum, yerinde incelemeye yardımcı olunması ve ortaya çıkan veya çıkması muhtemel zararın ağırlığı gibi kriterleri gözetir.

Temel Ceza Oranının Hesaplanması ve Başlangıç Ölçütleri

Temel ceza oranı her bir ihlal fiili bakımından Rekabet Kurulu tarafından ayrı ayrı takdir edilir. Teşebbüslerin eylemlerinin tek bir ihlal mi oluşturduğu yoksa birden fazla ihlale mi sebebiyet verdiği dosyanın somut şartları dahilinde belirlenir ve müstakil ihlal teşkil eden eylemlere bağımsız idari para cezaları tatbik edilir.

Temel para cezası oranı, tespit edilen başlangıç ceza oranına ihlalin süresine bağlı kademeli artırım oranının uygulanmasıyla hesaplanır.

Kurul, başlangıç ceza oranını teşebbüsün yıllık gayri safi gelirinin yüzde onunu aşmayacak bir oran dahilinde takdir eder. Başlangıç oranının tespitinde, ihlal sonucunda doğan veya doğması muhtemel zararın ağırlığı ile gerçekleştirilen ihlalin açık ya da ağır nitelik taşıyıp taşımadığı esas alınır.

Ortaya çıkan veya gerçekleşmesi muhtemel rekabetçi zararın ağırlığı takdir edilirken olumsuz etkinin tüketiciler, alıcılar, sağlayıcılar, rakipler ve genel ekonomi üzerindeki tesirleri kapsamlı şekilde değerlendirilir.

Rakipler arasında fiyat tespiti, pazar veya müşteri paylaşımı, arz miktarının kısıtlanması ve ihalelerde danışıklı teklif verilmesi niteliğindeki eylemler açık ihlal sayılır. Kurul, açık ve ağır nitelik taşıyan ihlallerde bulunan teşebbüslere daha ağır idari para cezaları uygulayabilir.

İhlalin Süresine Dayalı Kademeli Artırım Oranları

Süresi en az bir yıl olan rekabet ihlallerinde başlangıç ceza oranına sürenin uzunluğuna göre kademeli artırım yapılır. Bir ila iki yıl arası süren ihlallerde beşte bir, iki ila üç yıl süren ihlallerde beşte iki, üç ila dört yıl süren ihlallerde beşte üç, dört ila beş yıl süren ihlallerde beşte dört artırım uygulanır. İhlalin beş yıl veya daha uzun sürmesi durumunda ise ceza oranı bir kat artırılır.

Ağırlaştırıcı Unsurlar ve Tekerrür Hükümleri

Temel ceza oranı hesaplandıktan sonra Rekabet Kurulu içtihadı ve etkin cezalandırma politikası çerçevesinde ağırlaştırıcı ve hafifletici unsurlar tatbik edilerek nihai yaptırım oranına varılır.

4054 sayılı Kanun'un 4 veya 6 ncı maddesini ihlal ettiği daha önce Kurul kararıyla saptanan bir teşebbüsün yeniden aynı veya farklı nitelikte bir ihlal gerçekleştirmesi halinde temel para cezası oranı bir katına kadar artırılabilir. Tekerrür artırımında teşebbüsün evvelce ihlal ettiği madde ile sonraki fiilinin aynı kanun maddesine dayanması şartı aranmaz; tekerrüre esas teşkil eden önceki tarihli Kurul kararının varlığı yeterlidir. Ancak daha önce tekerrüre esas alınmış olan bir Kurul kararı, Kurul'un alacağı başka kararlarda tekerrür artırımına yeniden konu edilemez.

Bir teşebbüs yönünden tekerrür ile birlikte başka ağırlaştırıcı unsurların da gerçekleşmesi halinde her iki gruba ilişkin artırım oranları toplanarak temel ceza oranına eklenir. Dosyada tekerrür bulunmaksızın birden fazla diğer ağırlaştırıcı unsurun mevcut olması halinde ise Kurul tek bir artırım oranı belirler.

Hafifletici Unsurlar ve İspat Yükü

İdari para cezasında indirim uygulanabilmesi için teşebbüslerin hafifletici unsurların varlığını ispatlaması gerekir. İspat külfeti yerine getirildiğinde Kurul takdir yetkisini kullanarak cezada indirim kararı verebilir.

Yerinde incelemenin yapılabilmesini sağlayan yasal zorunlulukların ifa edilmesi tek başına cezayı hafifletici sebep kabul edilmez. Hafifletici unsurun varlığı için incelemenin süratle ve etkin biçimde bitirilmesini sağlayacak ek teknik ve fiziksel olanakların sunulması yahut inceleme konusuna ışık tutacak ek bilgi ve belgelerin gönüllü olarak yetkililerle paylaşılması gerekir.

İhlale cebir, şiddet, korkutma veya tehdit baskısı altında taraf olunması Kurul tarafından hafifletici bir etken olarak değerlendirilebilir.

Teşebbüsün ihlali fark ettiği anda sonlandırması veya ihlalin içinde pasif bir konumda bulunması gibi ihlale sınırlı düzeyde katıldığı hallerde de hafifletici unsurdan yararlanması mümkündür. İhlalin kapsamının ve süresinin sınırlı olması durumu ise temel ceza oranının belirlenmesinde ayrıca dikkate alınır.

İhlale konu mal veya hizmetten elde edilen gelirin teşebbüsün toplam gayri safi geliri içerisindeki oranının düşük olması da cezayı hafifletici sebepler arasında düzenlenmiştir.

Bir teşebbüs hakkında birden fazla hafifletici unsurun bir arada bulunması halinde Kurul bunlar için ayrı ayrı değil, tek bir indirim oranı belirleyerek bu oranı temel veya ağırlaştırılmış ceza oranına uygular.

Pişmanlık, Uzlaşma ve Yönetici Sorumluluğu

4054 sayılı Kanun'un 16. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca, ihlalin ortaya çıkarılması için Rekabet Kurumu ile aktif işbirliği yapan teşebbüsler ile bunların yöneticileri ve çalışanlarına işbirliğinin niteliği, etkinliği ve zamanlaması dikkate alınarak ceza verilmeyebilir ya da cezada indirim yapılabilir. Aktif İşbirliği Yönetmeliği kapsamındaki pişmanlık veya Uzlaşma Yönetmeliği kapsamındaki uzlaşma başvurularına bağlanan indirimler, usulünce hesaplanan nihai idari para cezası üzerinden uygulanır. Her iki başvuru yolunun birlikte işletilmesi durumunda indirim oranları toplanarak ceza tutarına yansıtılır.

4054 sayılı Kanun'un 16. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca teşebbüs veya birliklere ceza verilmesi halinde, ihlalde belirleyici etkisi saptanan yönetici ve çalışanlara teşebbüse verilen cezanın yüzde beşine kadar idari para cezası kesilir. Rekabet ihlalinin yöntem ve stratejisini kurgulayan, uygulamanın icrasına liderlik eden veya bu amaçla fiziki ve teknik imkân sağlayan personel belirleyici etkiye sahip kabul edilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy