Polisin Araç Durdurma Yetkisi ve Yasal Sınırları
Polis, kamu düzenini korumak veya önleyici kolluk yetkisini yerine getirmek amacıyla kişileri ve araçları geçici olarak durdurabilir. 2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu m. 4/A uyarınca bu yetki; suç veya kabahat işlenmesini önlemek, kaçan faillerin yakalanmasını veya kimliklerinin belirlenmesini sağlamak, hakkında yakalama ya da zorla getirme kararı bulunan kişileri tespit etmek ve kişilerin hayatına ya da topluma yönelik tehlikeleri bertaraf etmek gibi amaçlarla kullanılabilir. Durdurma yetkisinin tatbiki keyfî uygulamalara veya fiilî durumlara dayandırılamaz; polisin tecrübesine ve durumdan edindiği izlenime dayanan makul bir sebebin bulunması şarttır.
2559 sayılı POLİS VAZİFE VE SALAHİYET KANUNU m. 4/AKaynağı aç
2/6/2007-5681/1 md.)
Polis, kişileri ve araçları;
a) Bir suç veya
kabahatin işlenmesini önlemek,
b) Suç işlendikten sonra
kaçan faillerin yakalanmasını sağlamak, işlenen suç veya kabahatlerin
faillerinin kimliklerini tespit etmek,
c) Hakkında yakalama
emri ya da zorla getirme kararı verilmiş olan kişileri tespit etmek,
ç) Kişilerin hayatı,
vücut bütünlüğü veya malvarlığı bakımından ya da topluma yönelik mevcut veya
muhtemel bir tehlikeyi önlemek,
amacıyla durdurabilir.
Durdurma yetkisinin
kullanılabilmesi için polisin tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği
izlenime dayanan makul bir sebebin bulunması gerekir. Süreklilik arz edecek,
fiilî durum ve keyfilik oluşturacak şekilde durdurma işlemi yapılamaz.
Polis, durdurduğu kişiye
durdurma sebebini bildirir ve durdurma sebebine ilişkin sorular sorabilir;
kimliğini veya bulundurulması gerekli diğer belgelerin ibraz edilmesini
isteyebilir.
Durdurma süresi,
durdurma sebebine esas teşkil eden işlemin gerçekleştirilmesi için zorunlu olan
süreden fazla olamaz.
Durdurma sebebinin
ortadan kalkması halinde kişilerin ve araçların ayrılmalarına izin verilir.
Polis, durdurduğu kişi
üzerinde veya aracında silah veya tehlike oluşturan diğer bir eşyanın bulunduğu
hususunda yeterli şüphenin varlığı halinde, kendisine veya başkalarına zarar
verilmesini önlemek amacına yönelik gerekli tedbirleri alabilir. Bu amaçla
kişinin üzerindeki elbisenin çıkarılması veya aracın, dışarıdan bakıldığında
içerisi görünmeyen bölümlerinin açılması istenemez. (Ek cümleler:
27/3/2015-6638/1 md.) Ancak, el ile dıştan kontrol hariç, (İptal ibare: Anayasa
Mahkemesinin 4/5/2017 tarihli ve E.: 2015/41, K.: 2017/98 sayılı Kararı ile)
(…)[8]
Kolluk amirinin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur.
Bu fıkra kapsamında yapılan araç aramalarına ilişkin olarak kişiye, arama
gerekçesini de içeren bir belge verilir.[9]
Bu Kanun ve diğer
kanunların verdiği görevlerin yerine getirilmesi sırasında, polis tarafından
gerekli işlemler için durdurulan kişiler ve araçlarla ilgili hükümler saklıdır.
Polis, görevini yerine
getirirken, kendisinin polis olduğunu belirleyen belgeyi gösterdikten sonra,
kişilere kimliğini sorabilir. Bu kişilere kimliğini ispatlamaları hususunda
gerekli kolaylık gösterilir.
Belgesinin bulunmaması,
açıklamada bulunmaktan kaçınması veya gerçeğe aykırı beyanda bulunması
dolayısıyla ya da sair surette kimliği belirlenemeyen kişi tutularak durumdan
derhal Cumhuriyet savcısı haberdar edilir. Bu kişi, kimliği açık bir şekilde
anlaşılıncaya kadar gözaltına alınır ve gerekirse tutuklanır. Gözaltına ve
tutuklamaya karar verme yetkisi ve usûlü bakımından 5271 sayılı Ceza Muhakemesi
Kanunu hükümleri uygulanır.
Kimliğinin tespiti
amacıyla tutulan kişiye, kimliği tespit edildikten sonra ve talepte bulunması
halinde, bu amaçla tutulduğuna ve tutulma süresine dair bir belge verilir.
Kişinin kimliğinin belirlenmesi durumunda, bu nedenle gözaltına alınma veya
tutuklanma haline derhal son verilir.
Nüfusa kayıtlı olmadığı
için kimliği tespit edilemeyen kişilerin nüfusa kayıtlarının temini için
gerekli işlemler yapıldıktan sonra, 5 inci maddeye göre fotoğraf ve parmak izi
tespit edilerek kayda alınır.
Kimliği tespit
edilemeyen kişinin yabancı olduğunun anlaşılması halinde, 5682 sayılı Pasaport
Kanunu ve 5683 sayılı Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahatleri Hakkında
Kanun hükümlerine göre işlem yapılır.
Parmak izi ve
fotoğrafların kayda alınması
Durdurma işlemi makul süreyle sınırlı ve güdülen amaçla orantılı olmalıdır. Görevli polis, durdurduğu kişiye durdurma gerekçesini açıkça bildirmek, polis kimliğini göstermek ve durdurma sebebine ilişkin sorular yönelterek kimlik ile bulundurulması zorunlu belgelerin ibrazını istemekle yükümlüdür. Durdurma süresi işlemin gerçekleştirilmesi için zorunlu olan süreyi aşamaz ve durdurma gerekçesi ortadan kalktığında kişilerin ve araçların ayrılmalarına izin verilir.
Gözle Kontrol ile Arama Arasındaki Hukuki Fark
Durdurulan aracın içinin dışarıdan görülebildiği durumlarda kolluğun camdan içeri bakması arama işlemi değil, gözle kontrol niteliğindedir ve yasal sınırlar dahilinde kabul edilir.
Buna karşılık aracın bagajının açılması, koltuk altlarına bakılması veya torpidosunun karıştırılması arama işlemi niteliğinde olup yasal dayanak gerektirir. 2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu m. 4/A f. 6 uyarınca, durdurulan araçta silah veya tehlike oluşturan diğer bir eşyanın bulunduğu hususunda yeterli şüphe bulunsa dahi, polisin durdurma ve önleyici tedbir alma yetkisi dışarıdan bakıldığında içerisi görünmeyen bölümlerin açılmasını isteme hakkı vermez.
Önleme Araması ve Bagaj Açma Şartları
Polis; tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla usulüne uygun verilmiş sulh ceza hâkimi kararıyla araçlarda önleme araması yapabilir. 2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu m. 9 uyarınca, bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülkî amirin vereceği yazılı emirle de araçlar aranabilir; spor karşılaşması, miting, konser, festival, toplantı ve gösteri yürüyüşünün düzenlendiği veya aniden toplulukların oluştuğu hâllerde gecikmesinde sakınca bulunan hâlin var olduğu kabul edilir. Arama talep yazısında makul gerekçelerin gösterilmesi gerektiği gibi, arama kararında veya emrinde aramanın sebebi, konusu, kapsamı, yapılacağı yer, zaman ve geçerli olacağı süre açıkça belirtilir.
2559 sayılı POLİS VAZİFE VE SALAHİYET KANUNU m. 9Kaynağı aç
Polis, tehlikenin veya
suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla usûlüne göre verilmiş sulh ceza hâkiminin
kararı veya bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde
mülkî âmirin vereceği yazılı emirle; kişilerin üstlerini, araçlarını, özel
kâğıtlarını ve eşyasını arar; alınması gereken tedbirleri alır, suç delillerini
koruma altına alarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre
gerekli işlemleri yapar.
Arama talep yazısında,
arama için makul sebeplerin oluştuğunun gerekçeleriyle birlikte gösterilmesi
gerekir.
Arama kararında veya
emrinde;
a) Aramanın sebebi,
b) Aramanın konusu ve
kapsamı,
c) Aramanın yapılacağı
yer,
ç) Aramanın yapılacağı
zaman ve geçerli olacağı süre,
belirtilir.
Önleme araması aşağıdaki
yerlerde yapılabilir:
a) 2911 sayılı Toplantı
ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu kapsamına giren toplantı ve gösteri
yürüyüşlerinin yapıldığı yerde veya yakın çevresinde.
b) Özel hukuk tüzel
kişileri ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları veya sendikaların
genel kurul toplantılarının yapıldığı yerin yakın çevresinde.
c) Halkın topluca
bulunduğu veya toplanabileceği yerlerde.
ç) Eğitim ve öğretim
özgürlüğünün sağlanması için her derecede eğitim ve öğretim kurumlarının
idarecilerinin talebiyle ve 20 nci maddenin ikinci fıkrasının (A) bendindeki
koşula uygun olarak girilecek yüksek öğretim kurumlarının içinde, bunların
yakın çevreleri ile giriş ve çıkışlarında.
d) Umumî veya umuma açık
yerlerde.
e) Her türlü toplu taşıma
araçlarında, seyreden taşıtlarda.
Konutta, yerleşim yerinde
ve kamuya açık olmayan işyerlerinde ve eklentilerinde önleme araması
yapılamaz.
Spor karşılaşması,
miting, konser, festival, toplantı ve gösteri yürüyüşünün düzenlendiği veya
aniden toplulukların oluştuğu hallerde gecikmesinde sakınca bulunan hal var
sayılır.
Polis, tehlikenin
önlenmesi veya bertaraf edilmesi amacıyla güvenliğini sağladığı bina ve
tesislere gelenlerin; herhangi bir emir veya karar olmasına bakılmaksızın,
üstünü, aracını ve eşyasını teknik cihazlarla, gerektiğinde el ile kontrol
etmeye ve aramaya yetkilidir. Bu yerlere girmek isteyenler kimliklerini
sorulmaksızın ibraz etmek zorundadırlar. Milletlerarası anlaşmalar hükümleri
saklıdır.
Önleme aramasının sonucu,
arama kararı veya emri veren merci veya makama bir tutanakla bildirilir.
Önleme araması seyreden taşıtlarda ve her türlü toplu taşıma araçlarında uygulanabilir; buna karşın konutta, yerleşim yerinde ve kamuya açık olmayan işyerleri ile eklentilerinde önleme araması yapılamaz. Bununla birlikte polis, tehlikenin önlenmesi veya bertaraf edilmesi amacıyla güvenliğini sağladığı bina ve tesislere gelenlerin araçlarını herhangi bir mahkeme kararı ya da amir emri aranmaksızın teknik cihazlarla ve gerektiğinde el ile kontrol etmeye ve aramaya yetkilidir.
Polis icra ettiği önleme araması neticesinde suç delillerini koruma altına alarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre işlem yapar. Yapılan önleme araması işlemi kolluk tarafından belgelenir ve aramanın sonucu arama kararı veya emrini veren merci veya makama bir tutanakla bildirilir.
Hukuka Aykırı Arama, Rıza Kriteri ve Delil Yasağı
Hukuki dayanak bulunmaksızın aracın içinin karıştırılması, eşyaların incelenmesi veya bagajın açtırılması kişilik haklarını ihlal eder ve vatandaşa şikayet hakkı verir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 206/2-a uyarınca, kanuna aykırı olarak elde edilmiş deliller yargılamada reddolunur ve mahkemece hükme esas alınamaz.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 206Kaynağı aç
delillerin ortaya konulmasına başlanır. (Ek cümleler: 25/5/2005 – 5353/29
md.) Ancak, sanığın tebligata rağmen mazeretsiz olarak gelmemesi sebebiyle
sorgusunun yapılamamış olması, delillerin ortaya konulmasına engel olmaz.
Ortaya konulan deliller, sonradan gelen sanığa bildirilir.
(2) Ortaya konulması istenilen bir delil aşağıda yazılı hâllerde
reddolunur:
a) Delil, kanuna aykırı olarak elde edilmişse.
b) Delil ile ispat edilmek istenilen olayın karara etkisi yoksa.
c) İstem, sadece davayı uzatmak maksadıyla yapılmışsa.
(3) Cumhuriyet savcısı ile sanık veya müdafii birlikte rıza
gösterirlerse, tanığın dinlenmesinden veya başka herhangi bir delilin ortaya
konulmasından vazgeçilebilir.
(4) (Mülga: 25/5/2005 – 5353/29 md.)
Delil ve olayın geç bildirilmesi
Aramanın araç ilgilisinin rızasına dayandığı ileri sürüldüğünde, rızanın gönüllü olarak verildiğini ispatlama yükümlülüğü kolluk makamına aittir. Kişinin hangi işleme rıza gösterdiğinin açık ve belirli olması gerekir; genel nitelikteki bir onay aramanın tamamını kapsamaz. Kolluk kuvvetlerinin sayısal üstünlüğü, sert tutumu ya da baskısı altında kalındığı için verilen onaylar serbest iradeye dayalı geçerli bir rıza sayılmaz.
Polis durdurduğu her aracın bagajını açtırabilir mi?
Polis yalnızca durdurma yetkisine dayanarak aracın bagaj gibi dışarıdan bakıldığında görünmeyen kısımlarının açılmasını isteyemez; bagajın açılması arama kapsamına girdiğinden usulüne uygun hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülkî amirin yazılı emri aranır.
Polis kimlik göstermeden araç durdurabilir mi?
Polis araç durdururken durdurma gerekçesini muhatabına bildirmek, polis kimliğini göstermek ve işlemi makul süreyle sınırlı tutmak zorundadır.
Bina ve tesis girişlerinde mahkeme kararı olmadan araç aranabilir mi?
Polis, tehlikenin önlenmesi veya bertaraf edilmesi amacıyla güvenliğini sağladığı bina ve tesislere gelenlerin araçlarını herhangi bir emir veya karar aranmaksızın teknik cihazlarla ve gerektiğinde el ile kontrol etmeye ve aramaya kanunen yetkilidir.
Baskı altında bagajı açmaya onay verilmesi aramayı hukuka uygun yapar mı?
Kolluğun sayısal üstünlüğü veya baskısı altında verilen onay serbest irade mahsulü sayılmaz; bu suretle gerçekleştirilen işlemler kanuna aykırı delil oluşturur ve ceza yargılamasında reddolunur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy