Patentin Koruma Kapsamının Belirlenmesi ve İstemlerin Niteliği
Patentin sağladığı yasal korumanın sınırları, buluşun neyi başardığına göre değil, patent başvurusundaki istemler metninde yer alan teknik tanımlamalara göre belirlenir. Koruma kapsamı belirlenirken tarifname ve teknik resimler istemleri yorumlama aracı olarak değerlendirilir; ancak bu araçlar açık istemlerin kapsamını genişletmek ya da daraltmak amacıyla kullanılamaz. İstemlerin açık ve net olmadığı durumlarda ortaya çıkan belirsizlikler ise tarifnameye başvurularak giderilir.
İstem metninde 'içeren' ifadesinin kullanılması sayılan unsurlara ek unsurların bulunmasına izin veren açık bir dil niteliğindedir ve geniş koruma sağlar; 'oluşan' ifadesi ise metinde sayılanların haricinde unsurlara yer vermeyen kapalı bir yapı oluşturarak daha dar bir koruma alanı tanımlar. Eşdeğerlik doktrininde ise değiştirilen unsurun patentteki orijinal unsurla aynı fonksiyonu yerine getirmesi, aynı sonucu aynı yolla vermesi halinde, bu unsur istemlerde yer almasa dahi koruma kapsamında kabul edilir.
Patent Sahibinin Yetkileri ve Hakkın Yasal Sınırları
Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca patent sahibinin hakları, tecavüzü engelleme ve kullanım yetkileri olmak üzere ikiye ayrılır. Patent tescili bir ürün için değil üretim usulü için alınmışsa, hak sahibi bu usulle doğrudan elde edilen ürünler üzerinde de hak sahibidir ve usulün izinsiz kullanımıyla elde edilen ürünlerin satılması patent hakkına tecavüz oluşturur.
Patent sahibinin yetkileri yasal istisnalarla sınırlandırılmıştır. Patentli teknolojinin ticari amaç güdülmeksizin özel hayatta kullanılması ile patentli buluş üzerindeki deneme ve bilimsel araştırma faaliyetleri patent hakkına tecavüz teşkil etmez. Benzer şekilde, eczacıların doktor reçetesiyle kişiye özel hazırladığı ilaçlar ile Türkiye sınırlarından geçici olarak geçen yabancı taşıtlardaki patentli aksamlar da patent hakkı kapsamı dışında tutulmuştur.
Patentli ürünün hak sahibi veya onun yetkilendirdiği lisans alan tarafından hukuka uygun olarak piyasaya sürülmesi halinde o ürüne ilişkin patent hakkı tükenir; dolayısıyla ürünün sonraki satışları veya kullanımı engellenemez. Patent başvuru tarihinden önce aynı buluşu bağımsız olarak geliştirip Türkiye sınırları içinde kullanmaya başlamış olan kişiler ise patent tescil edilse dahi buluşu kullanmaya devam etme hakkına sahiptir. Patent sahibinin buluşunu Türkiye'de kullanmaması veya kamu sağlığı ve savunma gibi kamu yararı hallerinde mahkeme kararıyla zorunlu lisans tesis edilebilir.
Patent Tecavüzü Halleri ve Açılabilecek Davalar
Patent hakkı ihlali yalnızca buluşun tamamen taklit edilmesiyle sınırlı değildir. Patentli buluşun uygulanacağını bilerek buluşun ayrılmaz bir parçasını veya icrasını mümkün kılan bir unsuru üçüncü kişiye tedarik etmek dolaylı tecavüz sayılır. Patent başvurusunun kamuoyuna açıklandığı tarihten itibaren gerçekleşen ihlaller bakımından da tecavüz hükümleri patentin tescil edilmesi şartıyla geriye dönük olarak uygulanır.
Patent hakkı tecavüze uğrayan hak sahibi tecavüzün durdurulması, tecavüzün giderilmesi ve maddi-manevi tazminat davası açabilir. Yargılama esnasında telafisi güç zararların önlenmesi adına, patent sahibi tecavüzün varlığına ilişkin güçlü bir karine sunduğunda mahkeme teminat mukabilinde tecavüzün durdurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı verebilir.
Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında açılan tazminat davalarında gerçek zarar, haksız kazanç ve lisans bedeli olmak üzere üç hesaplama yöntemi öngörülmüştür. Gerçek zarar hak sahibinin satışlarının düşmesini ve pazar kaybını, haksız kazanç tecavüz edenin lisans bedelinden kaçınarak elde ettiği kârı, lisans bedeli ise tecavüz edenin izin alması halinde ödeyeceği tutarı esas alır. İspat sürecinde delil tespiti yoluyla bilirkişi marifetiyle üretim tesisinde inceleme gerçekleştirilebilir ve tarafların ticari sırlarını korumak amacıyla gizli inceleme usulü uygulanabilir. Ayrıca gümrük mevzuatı uyarınca patent sahibi, izni olmaksızın patentli ürünlerin Türkiye'ye girişini gümrük idarelerine başvurarak durdurma yetkisine sahiptir.
Hükümsüzlük Davası ve Uluslararası Temsil Esasları
Patentin tescil koşullarını taşımadığının anlaşılması üzerine açılan hükümsüzlük davasının kabulü halinde, patent tescil tarihinden itibaren geçmişe etkili olarak ortadan kalkar. Patentin yalnızca belirli istemlerinin geçersiz olması durumunda ise mahkeme patentin tamamı yerine sadece geçersiz kısımların kısmi hükümsüzlüğüne karar verebilir.
Paris Sözleşmesi kapsamında yurt dışındaki ilk başvurudan itibaren 12 ay içinde Türkiye'de yapılan başvurularda rüçhan hakkı geçerli kabul edilir. Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca Türkiye'de ikametgahı bulunmayan yabancılar patent davalarını ve takiplerini Türkiye'de yetkili bir marka ve patent vekili aracılığıyla yürütmek zorundadır. Yabancı avukatlar Türk mahkemelerinde doğrudan işlem yapamaz; Türk avukatlar ve patent vekilleriyle vekâlet ilişkisi içinde çalışmalıdır.
Patent hakkının tükenmesi ne anlama gelir?
Patentli ürünün hak sahibi veya onun yetkilendirdiği lisans alan tarafından hukuka uygun olarak piyasaya sürülmesiyle o ürüne ilişkin patent hakkı tükenir ve sonraki satışlar ya da kullanım engellenemez.
Henüz tescil edilmemiş patent başvurusuna tecavüz durumunda ne yapılabilir?
Patent başvurusunun kamuoyuna açıklandığı tarihten itibaren gerçekleşen ihlallerde tecavüz hükümleri, tescil işlemi tamamlandıktan sonra geriye dönük olarak uygulanır.
Patent tecavüzü halinde tazminat hangi yöntemlerle belirlenir?
Sınai Mülkiyet Kanunu patent tecavüzü tazminatında gerçek zarar, tecavüz edenin lisans bedelinden kaçınarak elde ettiği kârı ifade eden haksız kazanç ve izin alınsaydı ödenecek lisans bedeli olmak üzere üç farklı yöntem öngörmüştür.
Türkiye'de yerleşik olmayan yabancılar patent süreçlerini nasıl takip eder?
Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca Türkiye'de ikametgahı bulunmayan yabancılar patent davalarını ve takiplerini Türkiye'de yetkili bir marka ve patent vekili aracılığıyla yürütmek zorundadır; yabancı avukatlar mahkemelerde doğrudan işlem yapamayıp Türk vekillerle çalışır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy