Patent Korumasının Niteliği ve Hukuki Kapsamı
Patent koruması, fikir ve sanat eserleri hukukundan farklı olarak fikrin somut ifadesini değil, yeni bir teknik çözümün kendisini korur. Buluş sahibine geliştirdiği teknik çözümü kamuya açıklaması karşılığında sınırlı süreli bir tekel hakkı tanınır. Bir eserin yazımı telif hakkı ile korunurken, o eserin yazıldığı aracın yeni bir çözüm içeren çalışma mekanizması patent korumasının konusunu oluşturur.
Buluşların Patentlenebilirlik Koşulları ve Faydalı Model Ayrımı
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında bir buluşa patent verilebilmesi için yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik şartlarının birlikte bulunması zorunludur. Bu şartlardan biri dahi eksik olduğunda patent başvurusu reddedilir. Buna karşılık, on yıllık koruma sağlayan faydalı model tescilinde buluş basamağı koşulu aranmamakta; yalnızca yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik kriterleri yeterli kabul edilmektedir.
Patent hukukunda yenilik ölçütü mutlak niteliktedir. Koruma talep edilen buluşun başvuru tarihinden önce Türkiye'de veya dünyanın herhangi bir yerinde yazılı, sözlü yahut fiili kullanım suretiyle erişilebilir olmaması gerekir. Buluşun daha önce dünyanın herhangi bir yerinde erişilebilir olması, patent verilmesine engel teşkil eder.
Buluş basamağı kriteri uyarınca, buluşun ilgili alandaki uzman bir kişi tarafından mevcut teknik durumdan aşikâr bir şekilde çıkarılamaması şarttır. Yalnızca bir parçanın renginin değiştirilmesi veya daha kaliteli bir malzemenin kullanılması buluş basamağı sayılmaz; teknik çözümün beklenen olağan bir gelişmenin ötesine geçmesi gerekir.
Sanayiye uygulanabilirlik şartı, buluşun tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir olmasını gerektirir. Yalnızca teorik düzeyde kalan, fiziksel olarak çalışmayan veya sanayide seri üretimi mümkün olmayan tasarımlar patentlenemez.
Patent Verilmeyen Konular ve Yasal İstisnalar
Doğada zaten var olan unsurların tespitinden ibaret keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler buluş niteliği taşımadığından patent koruması dışındadır. Zihinsel faaliyetler kapsamındaki oyun kuralları veya sadece iş yürütme yöntemleri ile telif hakları alanına giren estetik yaradılışlar patentlenemez.
Genel ahlaka veya kamu düzenine aykırı buluşlar ile bitki ve hayvan yetiştirilmesine ilişkin, insan müdahalesi barındırmayan tamamen biyolojik süreçler patent korumasının kapsamı dışındadır.
İnsan veya hayvan vücuduna uygulanan cerrahi ve tedavi yöntemleri patent koruması dışında bırakılmıştır. Ancak bu cerrahi ve tedavi yöntemlerinde kullanılan cihazlar ile ilaçlar patentlenebilir niteliktedir.
Tescil Prosedürü ve Yıllık Ücretler
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca patent hakkı tescil ile doğar. Bir buluşun yapılmış olması o buluşa patent hakkı sağlamaz; Türk Patent ve Marka Kurumuna usulüne uygun bir başvuru yapılması ve bu başvurunun incelemelerden geçmesi gerekir. Başvuru sahibinin sunduğu tarifname, teknik alanı uzman bir kişinin uygulayabileceği açıklık ve yeterlilikte hazırlanmalıdır; tarifnamenin eksik veya yanıltıcı olması halinde patent verilmez.
Özel bir talep bulunmadıkça patent başvurusu 18 ay sonra bültende yayınlanır. Bu yayımla birlikte üçüncü kişilerin buluş hakkında bilgi sahibi olması ve itiraz etme hakkı doğar.
Patentin korunabilmesi için her yıl belirlenen yıllık ücretlerin Türk Patent ve Marka Kurumuna ödenmesi zorunludur. Yıllık ücretlerin ödenmemesi durumunda patent hakkı kendiliğinden sona erer.
Patent Sahibinin Hakları, Sınırlandırmalar ve Zorunlu Lisans
Buluşu yapan gerçek kişi, adının patentte buluş sahibi olarak belirtilmesini isteme hakkına sahiptir. Bu hak devredilemez niteliktedir; patent sahibi bir şirket olsa dahi buluşu yapan gerçek kişinin adının belirtilmesi zorunludur.
Tescilli patent sahibine üçüncü kişilerin izinsiz üretimini, piyasaya sürmesini, satmasını, ithal etmesini veya yöntem patentlerinde ilgili yöntemi kullanarak üretim yapmasını yasaklama yetkisi tanır. İzinsiz kullanım tespiti halinde patent sahibi tecavüzün durdurulması, tecavüzün giderilmesi veya tazminat davaları açarak hakkını koruyabilir.
Patent hakkının getirdiği tekel yetkisi sınırsız değildir. Patentli bir teknolojinin ticari amaç güdülmeksizin evde özel araştırma veya merak amacıyla kullanılması patent hakkının ihlali sayılmaz.
Patent sahibinin buluşu ticarileştirmemesi, piyasaya sürmemesi ve toplumun o teknolojiden yararlanmasını engellemesi halinde veya kamu sağlığı ile kamu güvenliği bakımından hayati bir durum mevcutsa, devlet tarafından üçüncü kişilere buluşu üretme yetkisi tanıyan zorunlu lisans verilebilir.
Bölgesellik İlkesi ve Rüçhan Hakkı
Patent korumasında bölgesellik ilkesi geçerlidir. Türkiye'den alınan bir patent, sadece Türkiye sınırları içinde koruma sağlar.
Bir ülkede yapılan ilk patent başvurusundan itibaren tanınan 12 aylık süre içinde Paris Sözleşmesi'ne üye diğer ülkelerde başvuru yapıldığında rüçhan hakkı doğar. Bu kapsamda üye ülkelerdeki başvurular, ilk başvuru tarihi esas alınarak değerlendirilir.
Buluşun patent alabilmesi için hangi temel şartlar gerekir?
6769 sayılı Kanun uyarınca patent verilebilmesi için yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik şartlarının birlikte bulunması zorunludur; faydalı model tescilinde ise buluş basamağı aranmaz.
Paris Sözleşmesi'ne üye ülkelerde rüçhan hakkı süresi kaç aydır?
Paris Sözleşmesi'ne üye ülkelerde yapılacak başvurularda rüçhan hakkı süresi ilk başvuru tarihinden itibaren 12 aydır ve yabancı başvurular ilk başvuru tarihi esas alınarak incelenir.
Patent yıllık ücretleri yatırılmazsa ne olur?
Türk Patent ve Marka Kurumuna süresi içinde yıllık ücretlerin ödenmemesi halinde patent hakkı kendiliğinden sona erer.
Hangi durumlarda zorunlu lisans gündeme gelebilir?
Patent sahibinin buluşu ticarileştirmemesi ve toplumun yararlanmasını engellemesi yahut kamu sağlığı veya güvenliği bakımından hayati bir durum bulunması halinde zorunlu lisans verilebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy