Türkiye'ye giriş ve Türkiye'den çıkış, Cumhurbaşkanınca belirlenen yolcu kapılarından yapılır. Türk vatandaşları ve yabancılar bu kapılardaki polise usulüne uygun, geçerli pasaport veya pasaport yerine geçen belge göstermek zorundadır. Türk vatandaşları Türkiye'ye gelmek için vize almak zorunda değildir. Pasaport türleri diplomatik, hususi damgalı, hizmet damgalı, münferit veya müşterek umuma mahsus ve yabancılara mahsus pasaporttur.
Giriş ve çıkış
Türk vatandaşları ve yabancılar, Cumhurbaşkanınca tayin olunan yolcu giriş-çıkış kapılarından Türkiye'ye girip çıkabilir. Gümrük kapılarının açılışında İçişleri Bakanlığının görüşü alınır.
Giriş ve çıkışta kapıdaki polis makamına usulüne uygun ve muteber pasaport ya da pasaport yerine geçerli vesika ibraz etmek zorunludur. Gümrük ve diğer işlemlerin yapılabilmesi, polisin giriş veya çıkış işlemini bitirmesine bağlıdır. Kanunlar ve milletlerarası anlaşmalarla belirlenenler dışında hangi belgelerin pasaport yerine geçeceğine İçişleri ve Dışişleri bakanlıkları birlikte karar verebilir.
Pasaportsuz veya usulüne uygun olmayan belgeyle gelip Türk vatandaşlığını ileri süren kişi, kendisine ait nüfus hüviyet cüzdanını veya hüviyet varakasını ibraz eder ve belgenin kendisine ait olduğu tahakkuk ederse Türkiye'ye kabul edilir. Nüfus hüviyet varakası dışında vesika veya delil gösteren kişi, bu delillerin değeri polisçe takdir edilerek Türk vatandaşı olduğuna kanaat getirilirse Türkiye'ye kabul olunur. Vatandaşlığı en seri yolla usulünce sabit oluncaya kadar, gerekirse en yakın idare merkezinde mülki amirin göstereceği yerde oturtulabilir. Türk vatandaşlığı sabit olmayanlar geri çevrilir.
Türk vatandaşları Türkiye'ye gelmek için vize almak mecburiyetine tabi değildir. Bu kural, belirlenen kapıda geçerli pasaport veya yerine geçen belge gösterme zorunluluğunu kaldırmaz.
Pasaport türleri ve yerine geçen belgeler
Kanunda pasaportlar diplomatik pasaport, hususi damgalı pasaport, hizmet damgalı pasaport, münferit veya müşterek olabilen umuma mahsus pasaport ve yabancılara mahsus pasaport olarak sayılır.
Pasaport yerine geçebilecek belgeler arasında pasavan, idari mektup ve hudut geçiş belgesi; gemiadamı cüzdanı ile demiryolu ve hava ulaşım araçlarının memur ve mürettebatına verilen vesikalar; seyahat belgesi ve benzeri belgeler yer alır.
Diplomatik pasaport
Diplomatik pasaportları Dışişleri Bakanlığı ile yabancı ülkelerdeki Türkiye Cumhuriyeti büyük elçilik ve elçilikleri verir. Geçici görev veya seyahatte belge, işin niteliğine göre bir seyahate özgü ya da en çok iki yıl için; sürekli görevde Dışişleri Bakanlığının tespit edeceği süreyle verilir.
5682 sayılı PASAPORT KANUNU m. 13Kaynağı aç
TBMM üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar diplomatik pasaport verilecek kişiler arasındadır. Liste ayrıca Anayasa Mahkemesinin başkan ve üyelerini; Yargıtay, Danıştay, Askeri Yargıtay, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, Uyuşmazlık Mahkemesi ve Sayıştayı; Genel Kurmayın birinci ve ikinci başkanlarını içerir. Alıntı listenin başıdır ve sonraki unvanlarla sürer. Anayasa Mahkemesi dışındaki mahkeme adlarına başkan ve üye sıfatının nasıl uygulandığı metinde ayrıca belirtilmez.
Sıfat veya görev sürdüğü sürece, diplomatik pasaport alabilecek durumda bulunan veya almış kişinin eşine de diplomatik pasaport verilmesi ya da eşin refakat hanesine yazılması mümkündür.
Hak sahibinin sıfat ve görevi sürdükçe, ergin olmayan veya ergin olsa da yanında yaşayan, evli ve iş sahibi olmayan, öğrenimi devam eden çocuğuna 25 yaşının tamamlanmasına kadar diplomatik pasaport verilir. Ayrıca yanında yaşayan, evli ve iş sahibi olmayan, bedensel, zihinsel veya ruhsal engellerinden en az biri nedeniyle sürekli bakıma muhtaçlığı resmi sağlık kurulu raporuyla belgelenen çocuğa da hak sahibinin pasaportuyla aynı süre geçerli diplomatik pasaport verilir.
Diplomatik pasaportta sahibinin ve varsa refakat hanesinde kayıtlı kişilerin birer fotoğrafı bulunmalıdır. Diplomatik pasaport hiçbir harca veya resme tabi değildir.
Hususi damgalı pasaport
Birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan devlet memurları ve diğer kamu görevlilerine, diplomatik pasaport gerektiren görev dışında yurt dışına çıkışta hususi damgalı pasaport verilir. Aynı sonuç, bu kadrolar karşılık gösterilerek veya Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilerek sözleşmeli çalıştırılanlar için de geçerlidir. Emeklilik veya çekilme nedeniyle görevden ayrılanlara da bu pasaport verilir. Vakıf yükseköğretim kurumlarında en az on beş yıl mesleki kıdemi bulunan öğretim üyeleri ile birinci derece kadroyla emekliliğe hak kazanmış belediye başkanları da bu kapsamda düzenlenmiştir.
Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu ile Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Kurulu üyeleri ve vakıf yükseköğretim kurumlarındaki öğretim üyeleri için, Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığıyla ilgilendirilme ve emekli keseneğinin bu derecelerden kesilmesi şartı aranmaz.
İl ve ilçe belediye başkanlarına hususi damgalı pasaport görevleri sürdüğü sürece verilir.
Baro levhasına yazılı ve en az on beş yıl kıdemi bulunan avukata, Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlardan soruşturma veya kovuşturma bulunmaması kaydıyla hususi damgalı pasaport verilebilir. Usul yönetmelikle belirlenir; hüküm zorunlu verme sonucu kurmaz.
Hususi damgalı pasaport alabilecek durumda bulunan kişinin eşine de aynı tür pasaport verilir. Bu hak bulunduğu sırada ölen kişinin başkasıyla evlenmemiş dul eşine ayrı neviden pasaport verilmesi mümkündür.
Hizmet damgalı pasaport ve süre uzatma
Diplomatik veya hususi damgalı pasaport verilmesi mümkün olmayan kişiye, hükümet, özel idare veya belediye tarafından resmi görevle yurt dışına gönderildiğinde ya da yurt dışında göreve alındığında hizmet damgalı pasaport verilir. Türkiye'nin üyesi olduğu milletlerarası kuruluşlarda memur statüsünde çalışanlar ile Türk Hava Kurumu ve Türkiye Kızılay Cemiyetince görevlendirilenlere de aynı tür pasaport verilir.
Hususi ve hizmet damgalı pasaport, ilgili makamın yetkili amirinin başvurusu üzerine İçişleri Bakanlığınca verilir. Aynı şartla, İçişleri Bakanlığının muvafakati ve Dışişleri Bakanlığının talimatı üzerine büyükelçilik ve elçilikler de verebilir. Emeklilik veya çekilmeyle ayrılan kişi, hususi damgalı pasaport için durumunu gösteren belgelerle doğrudan İçişleri Bakanlığına başvurur.
Hususi damgalı pasaport altı aydan az olmamak üzere İçişleri Bakanlığının belirleyeceği süreyle; hizmet damgalı pasaport da altı aydan az olmamak üzere görevin süresine göre İçişleri Bakanlığınca tespit edilecek süreyle düzenlenir. Süresi bitenler, bentte yazılı başvuru, İçişleri Bakanlığının muvafakati ve Dışişleri Bakanlığının talimatı üzerine büyükelçilik ve elçiliklerce aynı süreler için beşer kez uzatılabilir.
Umuma mahsus pasaport
Umuma mahsus münferit ve müşterek pasaportlar yurt içinde İçişleri Bakanlığınca veya bakanın yetki verdiği valiliklerce, yabancı ülkelerde Türkiye Cumhuriyeti konsolosluklarınca verilir. Pasaport sahibi isterse reşit olmayan çocukları refakat hanesine yazılır. Refakate yazılanlar, pasaport sahibiyle birlikte bulunmadıkça o pasaportla seyahat edemez.
Umuma mahsus münferit pasaport, kanundaki istisnalar saklı kalmak ve altı aydan az olmamak kaydıyla İçişleri Bakanlığının belirleyeceği sürelerde geçerli olacak şekilde düzenlenir.
Askerlik hizmetini yapmak üzere celp edilenlerin ve yabancı ülkede yoksul kaldığı sabit olan Türk vatandaşlarının pasaportu, Türkiye'ye dönüş için bir ay süreyle uzatılır. Pasaportu olmayana bir ay süreli seyahat belgesi verilir.
En az beş kişilik kafile hâlinde toplu yolculuk etmek isteyen Türk vatandaşlarına talep üzerine umuma mahsus müşterek pasaport verilir. Süre, verildiği tarihten itibaren üç ay, altı ay veya bir yıldır. Kafileden ayrılan ayrıca pasaport almak zorundadır.
Seyahatin Türkiye için kültürel, ticari veya sosyal yarar sağlayacağı sabit olanlarla, Milli Eğitim Bakanlığının izniyle bilimsel inceleme, spor teması veya müsabakasına kafile hâlinde katılacak öğretmen, öğrenci ve sporculara verilecek pasaportlar hiçbir harca tabi değildir.
Umuma mahsus pasaport başvuru yerlerini ve istenecek belgeleri İçişleri Bakanlığı tespit eder. Kayıtlı bulunulan konsolosluğa başvuran kişiye, konsolosluk kütüğündeki kayıt esas alınarak pasaport verilir. Başka konsolosluğa başvuran tabiiyet ilmühaberi veya eski pasaportundan başka nüfus tezkeresini ibraz etmezse konsolosluk, gerekli göreceği tahkikat yapılana kadar pasaportun verilmesini erteleyebilir.
5682 sayılı PASAPORT KANUNU m. 17Kaynağı aç
Reşit olmayanlar ve kısıtlılar yalnız seyahat etmek üzere pasaport alabilmek için kanuni temsilcilerinin muvafakatini içeren, resmi makamca tasdikli vesika ibraz etmelidir. Yabancı ülke adli veya idari makamlarının velayet ya da vesayet kararları, kararın verildiği ülkelerdeki Türkiye Cumhuriyeti dış temsilciliklerine yapılan pasaport başvurularında kabul edilebilir; bu ifade her başvuruda zorunlu kabul anlamına gelmez.
Yabancılara mahsus pasaport
Tabiiyetsiz olan veya tabiiyet durumunun düzensizliği nedeniyle fiilen tabiiyetsiz işlemi uygulanmasında İçişleri Bakanlığınca zorunluluk görülen kişiye, bakanlığın kararıyla yabancılara mahsus damgalı pasaport verilebilir. Belge vatandaşlık kazandırmaz ve hamil lehine hak doğurmaz.
5682 sayılı PASAPORT KANUNU m. 18Kaynağı aç
Bir tür, yalnız Türkiye'ye bir giriş veya Türkiye'den bir çıkış için geçerlidir ve verilişten itibaren bir ay içinde bulunulan ülkenin terk edilmesi suretiyle kullanılmalıdır; aksi hâlde yenilenmesi gerekir. Girişte Türkiye'ye, çıkışta şerhte belirtilen ülkeye varış üzerine geçerlilik sona erer. Bu türün yürürlüğü bittikten iki ay geçmişse yenileme İçişleri Bakanlığının kararına bağlıdır.
Bir gidiş ve geliş için verilen yabancılara mahsus pasaport, üç aydan az olmamak üzere İçişleri Bakanlığının takdir edeceği süreyle düzenlenir. Her iki tür yurt içinde İçişleri Bakanlığınca; yurt dışında Bakanlığın talebi veya tasvibi üzerine Dışişleri Bakanlığının talimatına dayanarak konsolosluklarca verilir.
Pasaport sahibiyle vatandaşlık bakımından aynı durumda olan, reşit olmayan ve iş sahibi olmayan çocuklar refakat hanesine kaydedilebilir; aynı durumdaki karı için de aynı işlem yapılabilir. Kayıt zorunlu değildir. Refakatte kayıtlı kişiler pasaport sahibiyle seyahat etmezse o pasaportu kullanamaz.
Hudut bölgesi ve ulaşım personeli
Pasavan veya benzeri belgeler, Türkiye ile hemhudut ülkelerin hudut bölgeleri içinde pasaport yerine kullanılmak üzere Türk vatandaşlarına verilir. Şekil, veriliş, geçerlilik süresi ve kimlere verileceği, ilgili devletlerle yapılan veya yapılacak anlaşmalara uygun olarak İçişleri ve Dışişleri bakanlıklarınca birlikte belirlenir.
5682 sayılı PASAPORT KANUNU m. 19Kaynağı aç
Türk karasuları dışına çıkan Türk gemilerinin Türk mürettebatına bölge liman ve deniz işleri müdürlüklerince fotoğraflı gemiadamı cüzdanı düzenlenir. Uluslararası havayolu araçlarının memur ve mürettebatına idarelerince, anlaşmadaki örneğe uygun fotoğraflı uçak mürettebatı belgesi düzenlenir. Uluslararası demiryolu personeline fotoğraflı kimlik belgesi düzenlenir; bu belge, anlaşmalarda öngörülen yetkili makam tasdik etmedikçe pasaport yerine kullanılamaz.
5682 sayılı PASAPORT KANUNU m. 20Kaynağı aç
Gemiadamı cüzdanı ve uçak mürettebatı belgesini düzenleyen kurumlar, ilgililerin 22. madde kapsamındaki durumunu yetkili merciden teyit etmek zorundadır. Bu belgelerin şekil ve içeriği İçişleri, Dışişleri ve Ulaştırma bakanlıklarınca birlikte tespit edilir. Yabancı gemi, hava ve demiryolu uluslararası ulaşım personeli, usulüne uygun vesikalarıyla Türk karasuları ve liman şehirlerine karşılıklılık esasına göre girip çıkabilir.
Pasaport verilmemesi ve çıkışın sınırlanması
Pasaport veya seyahat vesikası üç grup için verilmez: yurt dışına çıkışı mahkeme kararıyla yasaklananlar; ayrılmasında genel güvenlik yönünden sakınca bulunduğu İçişleri Bakanlığınca belirlenenler; terör örgütleriyle aidiyet, iltisak veya irtibatı saptanan yurt dışındaki eğitim, öğretim ve sağlık kuruluşları ile vakıf, dernek veya şirketlerin kurucusu, yöneticisi olduğu ya da bu yerlerde çalıştığı İçişleri Bakanlığınca tespit edilenler.
Mahkemelerce yurt dışına çıkması yasaklananlar dışında kalanlara, zaruri hâllerde Cumhurbaşkanının onayıyla pasaport veya pasaport yerine geçen seyahat vesikası verilebilir. Bu imkân mahkeme yasağını kapsamaz ve zorunlu verme sonucu değildir.
Birinci fıkradaki kişilerin açık kimliği ve tahdit sebebi ilgili dairece mahallin polis makamına bildirilir. Polis bu bilgileri alır almaz, bağlı il emniyet müdürlüğü aracılığıyla hudut kapısı bulunan emniyet müdürlüklerine, kişinin nüfusa kayıtlı olduğu il emniyet müdürlüğüne ve Emniyet Genel Müdürlüğüne yazılı ve en seri araçla bildirir. Tahdit kapsamındakilerin yurt dışına çıkışı engellenir; pasaport veya vesika verilmez, verilmişse geri alınır.
Pasaport verilmesi veya yurt dışına çıkması yasaklananlarla yurt dışında kalmasında genel güvenlik bakımından sakınca tespit edilenlerin süresi dolan pasaportu yenilenmez. Bu kişilere Türkiye'ye dönmeleri için seyahat vesikası verilir.
Pasaportunu veya yerine geçen vesikayı kaybedip bunu haklı sebebe dayandıramayanlara ve bulundukları ülkeden sınır dışı edilenlere, çıkarılma sebepleri dikkate alınarak pasaport veya vesika verilmeyebilir. Hüküm her olayda uygulanan kesin yasak değil, verilmeyebilme yetkisidir.
Cumhurbaşkanı, harp tehlikesi veya ülke güvenliği ya da sağlık durumunu etkileyen diğer olağanüstü hâllerde Türk vatandaşlarının yurt dışına gitmesini kısmen veya tamamen engelleyebilir. Siyasi ve ekonomik değerlendirmelerle yalnız belirli ülkeler için geçerli pasaport düzenlenmesine de karar verebilir.
Harp tehlikesi, yabancı ülkelerde ortaya çıkabilecek iç karışıklık veya salgın hastalık ya da siyasi veya ekonomik nedenlerle, yurt dışındaki yetkili Türkiye Cumhuriyeti makamları Dışişleri Bakanlığının talimatı veya muvafakatiyle pasaportu yalnız belirli ülkelere gitmek için geçerli düzenleyebilir.
Vize muafiyeti, elektronik pasaport ve yürürlükten kalkan hükümler
Yabancıların diplomatik pasaportları ile kanunda öngörülen hususi ve servis damgalı pasaportlara tekabül eden pasaport vizeleri hiçbir harca veya resme tabi değildir.
Elektronik pasaportlarda refakate kayıt yapılamaz, bu pasaportlar uzatılamaz ve müşterek e-pasaport düzenlenemez. Bu sınır, umuma mahsus pasaportta reşit olmayan çocuğun refakat hanesine yazılmasına ilişkin kuraldan ayrıdır.
Yabancı ülkelerde hâlen çalışmakta olan işçiler için düzenlenen pasaportların geçerliliği, süre bitimindeki başvuruda daha kısa süre istenmezse beş yıla kadar uzatılır. İşçinin eşi ve çocukları da bu hükümden yararlanır.
6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun 124. maddesi, 15/7/1950 tarihli ve 5683 sayılı Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanunu yürürlükten kaldırmıştır. Aynı madde, 5682 sayılı Pasaport Kanununun 4, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 24, 25, 26, 28, 29, 32, 33, 35, 36, 38 ve ek 5. maddelerini; 5. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları ile 34. maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesini de yürürlükten kaldırmıştır.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 124Kaynağı aç
5654 sayılı kanun hariç, 3519 sayılı Pasaport Kanunu ve ekleri kaldırılmıştır. 5682 sayılı Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kanunun uygulanması, pasaportların şekil ve içeriği ile belge düzenleme esasları, İçişleri Bakanlığının koordinatörlüğünde Dışişleri ve Maliye ve Gümrük bakanlıklarının katılımıyla hazırlanacak yönetmelikte belirtilir.
Türk vatandaşı Türkiye'ye girmek için vize alır mı?
Hayır. Türk vatandaşları Türkiye'ye gelmek için vize almak zorunda değildir; fakat belirlenen kapıda geçerli pasaport veya yerine geçen belge göstermek zorundadır.
Çocuk refakat kaydıyla tek başına seyahat edebilir mi?
Hayır. Refakat hanesine yazılan reşit olmayan çocuk, pasaport sahibiyle birlikte bulunmadıkça o pasaportla seyahat edemez. Elektronik pasaportta ayrıca refakate kayıt yapılamaz.
Müşterek pasaport kimlere ve ne süreyle verilir?
En az beş kişilik kafile hâlinde toplu yolculuk etmek isteyen Türk vatandaşlarına talep üzerine verilir. Süre üç ay, altı ay veya bir yıldır; kafileden ayrılan ayrıca pasaport almak zorundadır.
Mahkeme yasağı bulunan kişiye onayla pasaport verilir mi?
Hayır. Zaruri hâlde Cumhurbaşkanı onayıyla verilebilme imkânı, mahkemesince yurt dışına çıkışı yasaklananları kapsamaz.
Yabancılara mahsus tek giriş pasaportu ne zaman yenilenir?
Verilişten itibaren bir ay içinde kullanılması gerekir; aksi hâlde yenilenir. Yürürlüğü bittikten iki ay geçmişse yenileme İçişleri Bakanlığının kararına bağlıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy