Önleme Aramasının Tanımı ve Yasal Dayanağı
Önleme araması, kamu düzenini korumak ve henüz işlenmemiş bir suçun meydana gelmesini engellemek amacıyla başvurulan idari nitelikte bir güvenlik tedbiridir. Bu arama türü Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında değil, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m. 9 hükmünde özel olarak düzenlenmiştir. Önleme tedbiri olarak icra edilen bu işlem, suç şüphesinin doğmasından sonra delil elde etmeyi amaçlayan ceza muhakemesi işlemlerinden temel gayesi itibarıyla ayrılır.
Önleme Araması ile Adli Arama Arasındaki Temel Farklar
Adli arama ile önleme araması arasındaki temel ayrım, müdahalenin zamanlaması ve dayandığı nedende ortaya çıkar. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 116 uyarınca şüphelinin veya sanığın yakalanabilmesi ya da suç delillerinin elde edilebileceğine dair makul şüphe bulunması halinde adli arama gerçekleştirilir. Ceza Muhakemesi Kanunu m. 116-119 hükümleri işlenmiş bir fiilin aydınlatılmasını ve ceza soruşturmasında şüphelinin üstünün, eşyasının, konutunun veya işyerinin aranmasını düzenlerken; 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m. 9 kapsamındaki önleme araması suç işlenmeden önce tehlikenin bertaraf edilmesi gayesiyle uygulanır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 116Kaynağı aç
edilebileceği hususunda makul şüphe varsa; şüphelinin veya sanığın üstü,
eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir.[26]
Diğer kişilerle ilgili arama
Önleme Araması Kararı ve Mülki Amir Emrinin Koşulları
2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m. 9/1 uyarınca polis, tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla kural olarak sulh ceza hâkiminin kararı doğrultusunda hareket eder. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise vali veya kaymakam gibi yetkili mülki amirin vereceği yazılı emir ile kişilerin üstleri, araçları, özel kâğıtları ve eşyası aranabilir; alınması gereken tedbirler alınarak suç delilleri Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre muhafaza altına alınır. Arama talep yazısında makul sebeplerin oluştuğunun gerekçeleriyle gösterilmesi zorunludur.
2559 sayılı POLİS VAZİFE VE SALAHİYET KANUNU m. 9Kaynağı aç
Polis, tehlikenin veya
suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla usûlüne göre verilmiş sulh ceza hâkiminin
kararı veya bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde
mülkî âmirin vereceği yazılı emirle; kişilerin üstlerini, araçlarını, özel
kâğıtlarını ve eşyasını arar; alınması gereken tedbirleri alır, suç delillerini
koruma altına alarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre
gerekli işlemleri yapar.
Arama talep yazısında,
arama için makul sebeplerin oluştuğunun gerekçeleriyle birlikte gösterilmesi
gerekir.
Arama kararında veya
emrinde;
a) Aramanın sebebi,
b) Aramanın konusu ve
kapsamı,
c) Aramanın yapılacağı
yer,
ç) Aramanın yapılacağı
zaman ve geçerli olacağı süre,
belirtilir.
Önleme araması aşağıdaki
yerlerde yapılabilir:
a) 2911 sayılı Toplantı
ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu kapsamına giren toplantı ve gösteri
yürüyüşlerinin yapıldığı yerde veya yakın çevresinde.
b) Özel hukuk tüzel
kişileri ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları veya sendikaların
genel kurul toplantılarının yapıldığı yerin yakın çevresinde.
c) Halkın topluca
bulunduğu veya toplanabileceği yerlerde.
ç) Eğitim ve öğretim
özgürlüğünün sağlanması için her derecede eğitim ve öğretim kurumlarının
idarecilerinin talebiyle ve 20 nci maddenin ikinci fıkrasının (A) bendindeki
koşula uygun olarak girilecek yüksek öğretim kurumlarının içinde, bunların
yakın çevreleri ile giriş ve çıkışlarında.
d) Umumî veya umuma açık
yerlerde.
e) Her türlü toplu taşıma
araçlarında, seyreden taşıtlarda.
Konutta, yerleşim yerinde
ve kamuya açık olmayan işyerlerinde ve eklentilerinde önleme araması
yapılamaz.
Spor karşılaşması,
miting, konser, festival, toplantı ve gösteri yürüyüşünün düzenlendiği veya
aniden toplulukların oluştuğu hallerde gecikmesinde sakınca bulunan hal var
sayılır.
Polis, tehlikenin
önlenmesi veya bertaraf edilmesi amacıyla güvenliğini sağladığı bina ve
tesislere gelenlerin; herhangi bir emir veya karar olmasına bakılmaksızın,
üstünü, aracını ve eşyasını teknik cihazlarla, gerektiğinde el ile kontrol
etmeye ve aramaya yetkilidir. Bu yerlere girmek isteyenler kimliklerini
sorulmaksızın ibraz etmek zorundadırlar. Milletlerarası anlaşmalar hükümleri
saklıdır.
Önleme aramasının sonucu,
arama kararı veya emri veren merci veya makama bir tutanakla bildirilir.
Kanunun 9. maddesinin 6. fıkrası gereğince spor karşılaşması, miting, konser, festival, toplantı ve gösteri yürüyüşünün düzenlendiği hallerde ya da aniden toplulukların oluştuğu durumlarda kanunen gecikmesinde sakınca bulunan halin varlığı kabul edilir. Önleme araması kararında veya mülki amir emrinde aramanın sebebi, konusu, kapsamı, yapılacağı yer ile geçerli olacağı zaman ve sürenin açıkça belirtilmesi kanuni bir zorunluluktur. İşlem sırasında arama kararı veya emri ilgililere gösterilir ve arama neticesinde usulüne uygun bir tutanak tanzim edilerek kararı veya emri veren makama bildirilir.
Önleme Aramasının Yapılabileceği Alanlar ve Açık Yasaklar
2559 sayılı Kanun m. 9/4 kapsamında önleme aramasının uygulanabileceği mekânlar tahdidi olarak sayılmıştır. Bu doğrultuda 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu kapsamındaki toplantı ve gösterilerin yapıldığı yerlerde veya yakın çevresinde, özel hukuk tüzel kişileri ile meslek kuruluşları veya sendikaların genel kurul alanları yakınında, halkın topluca bulunduğu mekânlarda, idarecilerin talebi ve yasal koşullar çerçevesinde eğitim kurumlarında, umumi veya umuma açık alanlarda, toplu taşıma araçlarında ve seyreden taşıtlarda önleme araması yapılabilir.
Buna karşılık 2559 sayılı Kanun m. 9/5 uyarınca konutta, yerleşim yerinde, kamuya açık olmayan işyerlerinde ve bunların eklentilerinde kesin surette önleme araması yapılamaz. Bu alanlarda önleme gerekçesiyle arama icra edilmesi kanunen açıkça yasaklanmıştır. Öte yandan polisin güvenliğini sağladığı bina ve tesislere gelenlerin üstü, aracı ve eşyası, tehlikenin bertaraf edilmesi amacıyla herhangi bir hâkim kararı veya idari emir aranmaksızın teknik cihazlarla ya da gerektiğinde el ile kontrol edilebilir ve buralara girmek isteyen kişilerin kimliklerini sormaksızın ibraz etmeleri zorunludur.
Hukuka Aykırı Önleme Araması ve Delil Değerlendirme Yasağı
Sulh ceza hâkimi kararı ya da kanunun aradığı şartlara uygun mülki amir yazılı emri bulunmaksızın yapılan önleme aramaları hukuka aykırıdır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 206/2-a hükmü uyarınca kanuna aykırı olarak elde edilen deliller ceza yargılamasında duruşmada reddedilir. Aynı Kanunun 217. maddesi gereğince hâkim kararını yalnızca duruşmaya getirilmiş ve tartışılmış delillere dayandırabilir; isnat edilen fiilin ispatı ancak hukuka uygun şekilde toplanmış vasıtalarla mümkündür.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 206Kaynağı aç
delillerin ortaya konulmasına başlanır. (Ek cümleler: 25/5/2005 – 5353/29
md.) Ancak, sanığın tebligata rağmen mazeretsiz olarak gelmemesi sebebiyle
sorgusunun yapılamamış olması, delillerin ortaya konulmasına engel olmaz.
Ortaya konulan deliller, sonradan gelen sanığa bildirilir.
(2) Ortaya konulması istenilen bir delil aşağıda yazılı hâllerde
reddolunur:
a) Delil, kanuna aykırı olarak elde edilmişse.
b) Delil ile ispat edilmek istenilen olayın karara etkisi yoksa.
c) İstem, sadece davayı uzatmak maksadıyla yapılmışsa.
(3) Cumhuriyet savcısı ile sanık veya müdafii birlikte rıza
gösterirlerse, tanığın dinlenmesinden veya başka herhangi bir delilin ortaya
konulmasından vazgeçilebilir.
(4) (Mülga: 25/5/2005 – 5353/29 md.)
Delil ve olayın geç bildirilmesi
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 217Kaynağı aç
huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. Bu deliller hâkimin vicdanî
kanaatiyle serbestçe takdir edilir.
(2) Yüklenen suç, hukuka uygun bir
şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir.
Ceza mahkemelerinin ek yetkisi
Usulüne uygun bir önleme araması kararı veya mülki amir emri olmaksızın kişilerin üzerinde, çantasında veya aracında arama yapılarak ele geçirilen uyuşturucu madde veya silah gibi eşyalar hukuka aykırı delil niteliğindedir ve mahkûmiyet hükmüne dayanak yapılamaz. Dosyada hukuka uygun başkaca mahkûmiyet delili bulunmadığı takdirde sanık hakkında beraat kararı verilmesi gerekir. Ayrıca hâkim kararı veya yazılı emir olmadan icra edilen, yetki aşımı barındıran veya keyfi nitelik taşıyan aramalar Anayasa m. 20 ile teminat altına alınan özel hayatın gizliliği hakkını ihlal eder; bu kapsamda güvenlik hakkı ve özel hayat ihlali nedeniyle kamu makamlarının manevi tazminat sorumluluğu doğabilir.
Önleme araması hangi kanuna dayanılarak yapılır?
Önleme araması, Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri kapsamında değil, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m. 9 hükmüne dayanılarak icra edilir.
Konutta veya kamuya açık olmayan işyerinde önleme araması yapılabilir mi?
Hayır, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m. 9/5 gereğince konutta, yerleşim yerinde, kamuya açık olmayan işyerlerinde ve eklentilerinde hiçbir şekilde önleme araması yapılamaz.
Önleme araması için mutlaka hâkim kararı gerekir mi?
Kural olarak sulh ceza hâkiminin kararı gerekir; ancak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yetkili mülki amir tarafından yazılı emir verilebilir.
Karar olmadan yapılan aramada ele geçen eşya delil sayılır mı?
Geçerli bir hâkim kararı veya mülki amir yazılı emri bulunmaksızın yapılan arama sonucu elde edilen eşyalar hukuka aykırı delil niteliğindedir ve ceza yargılamasında mahkûmiyete esas alınamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy