Ön İnceleme Duruşması: Davetiye, Tutanak ve Sonuç

Ön inceleme duruşması, dilekçelerin karşılıklı verilmesinin ardından yürütülen ön incelemenin duruşmalı bölümüdür. Hâkim, karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler; ardından iddia ve savunma çerçevesinde anlaşılan ve anlaşılamayan noktaları tek tek saptar. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilmesine ve tahkikat için duruşma günü verilmesine izin vermez.

Ön incelemenin zamanı ve kapsamı

6100 sayılı Kanun’un 137. maddesine göre ön inceleme, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra yapılır. Mahkeme dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını eksiksiz biçimde belirler ve hazırlık işlemlerini yürütür. Tarafların delillerini sunması ve delillerin toplanması için gereken işlemler de bu aşamada yapılır.

Sulhe veya arabuluculuğa teşvik, 137. maddede tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalarla sınırlıdır. Mahkeme bu teşviki ve ön incelemede ele alınan diğer hususları tutanağa geçirir.

Aynı maddenin ikinci fıkrası, ön incelemeyi tahkikattan ayırır. Ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez; tahkikat için duruşma günü de verilemez. 147. maddeye göre tarafların tahkikat ve sözlü yargılama duruşmasına davet edilmesi, ön inceleme aşamasının tamamlanmasından sonradır. Bu davet, ön inceleme duruşması için yapılan bildirimden farklıdır.

Duruşma gününün belirlenmesi ve davetiye

139. madde uyarınca mahkeme, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden ve önceki maddelerde belirtilen incelemeyi tamamladıktan sonra ön inceleme için bir duruşma günü belirler ve bunu taraflara bildirir. 22/7/2020 tarihli ve 7251 sayılı Kanun değişikliğinden sonraki metne göre davetiyede, duruşma davetiyesine ve sonuçlarına ilişkin diğer hususlar ihtar edilir. Tarafların sulh için gerekli hazırlığı yapması da ayrıca bildirilir.

Davetiyede, duruşmaya yalnızca taraflardan birinin gelmesi ve yargılamaya devam etmek istemesi hâlinde gelmeyen tarafın yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği de yer alır. Ayrıca davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre öngörülür. Taraflar bu sürede, dilekçelerinde gösterip henüz sunmadıkları belgeleri mahkemeye vermeli veya başka yerden getirilecek belgeler için gereken açıklamayı yapmalıdır. Süresinde yerine getirilmeyen husus bakımından o delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılmasına karar verileceği ihtar edilir.

Dava şartları, ilk itirazlar ve uyuşmazlık

138. madde, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında öncelikle dosya üzerinden karar verilmesini düzenler. Mahkeme, kararını vermeden önce ve gerektiği takdirde tarafları ön inceleme duruşmasında dinleyebilir. Dinleme her dosyada zorunlu bir işlem olarak öngörülmemiştir.

140. maddenin birinci fıkrası, hâkimin ön inceleme duruşmasında iki işi düzenler. Dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görmesi hâlinde tarafları dinler. Sonra iddia ve savunma çerçevesinde uzlaşılan noktalar ile uzlaşılamayan noktaları ayrı ayrı saptar. Uyuşmazlık konularının belirlenmesi, sulh veya arabuluculuk yönündeki aydınlatmadan önceki adımdır.

Sulh, arabuluculuk ve ek duruşma günü

Uyuşmazlık konuları belirlendikten sonra hâkim, sulhun ve arabuluculuğun esasını, işleyişini ve hukuki sonucunu taraflara açıklar ve onları bu yollara yönlendirir. Sonuç alınabileceğini değerlendirirse yeni bir duruşma gününü yalnızca bir kez tayin eder. 137. maddedeki teşvik ise tarafların serbestçe tasarruf edebildiği davalar bakımından düzenlenmiştir.

140. maddenin dördüncü fıkrasına göre ön inceleme tek duruşmada tamamlanır. Zorunlu hâllerde bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin edilir. Sulh veya arabuluculuktan sonuç alınacağı kanaatiyle bir defaya mahsus yeni gün tayin edilmesi ise ikinci fıkrada ayrıca yer alır.

Duruşma sonundaki tutanak

Ön inceleme duruşmasının sonunda, tarafların sulh veya arabuluculuk faaliyetinden bir sonuç alıp almadığı tutanakla belirlenir. Sonuç alınmamışsa, anlaşılamayan hususların nelerden ibaret olduğu da tutanağa yazılır. Tutanağın altını duruşmada hazır bulunan taraflar imzalar. Tahkikat, bu tutanak esas alınarak yürütülür.

Süresinde sunulmayan belgeler

7251 sayılı Kanun değişikliğinden sonraki düzende, belge sunma veya başka yerden getirilecek belge için açıklama yapma işi davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süreye bağlanmıştır. 140. maddenin beşinci fıkrası da 22/7/2020 tarihli değişiklikle yeniden düzenlenmiştir. 139. madde uyarınca yapılan ihtara rağmen dilekçesinde gösterdiği belgeleri sunmayan veya belgelerin getirtilmesi için gerekli açıklamayı yapmayan tarafın bu delillere dayanmaktan vazgeçmiş sayılmasına karar verilir.

İddia ve savunmanın değiştirilmesi

141. maddenin 22/7/2020 tarihli değişiklikten sonraki birinci fıkrasına göre taraflar, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle iddia veya savunmalarını serbestçe genişletebilir ya da değiştirebilir. Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra iddia veya savunma genişletilemez ve değiştirilemez. Sınır, ön inceleme duruşmasının açılmasına değil, karşılıklı dilekçelerin verilmesine bağlanmıştır.

Aynı maddenin ikinci fıkrası iki yolu saklı tutar: ıslah hükümleri ve karşı tarafın açık muvafakati. Buna karşılık, duruşmaya yalnız bir tarafın gelmesi, gelen tarafa iddia veya savunmasını serbestçe genişletme yetkisi vermez.

Hak düşürücü süre ve zamanaşımı

142. maddeye göre hâkim, ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra ve tahkikata başlamadan önce hak düşürücü süreler ile zamanaşımı hakkındaki itiraz ve def’ileri inceleyerek karara bağlar. İncelemenin zamanı, ön inceleme duruşmasının bitmesi ile tahkikatın başlaması arasındaki aşamadır.

Duruşmaya katılmama ve işlemden kaldırma

150. maddenin birinci fıkrasına göre usulüne uygun biçimde davet edilen taraflar duruşmaya gelmez veya gelip davayı takip etmeyeceklerini bildirirse dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir. Bu sonuç, iki tarafın da duruşmaya katılmaması veya davayı takip etmeyeceğini bildirmesi hâline ilişkindir.

Taraflardan yalnız biri duruşmaya gelir, diğeri gelmezse sonuç gelen tarafın talebine bağlıdır. Gelen taraf isterse yargılamaya gelmeyenin yokluğunda devam edilir; isterse dosya işlemden kaldırılır. Geçerli bir özrü olmaksızın duruşmaya gelmeyen taraf, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez.

Duruşma gününün belirlenmesi için tarafların başvurması gereken hâllerde gün tespit ettirilmezse, son işlem tarihinden başlayarak bir ay geçmesiyle dosya işlemden kaldırılır. İşlemden kaldırılan dava, işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde taraflardan birinin dilekçeyle başvurması üzerine yenilenebilir. Yenileme dilekçesi, duruşma günü, saati ve yeriyle birlikte taraflara tebliğ edilir.

İşlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde yenilenmeyen dava, sürenin dolduğu gün itibarıyla açılmamış sayılır. Mahkeme bu konuda kendiliğinden karar vererek kaydı kapatır. İşlemden kaldırılıp sonradan yenilenen dava, ilk yenilenmeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz; aksi hâlde dava açılmamış sayılır. Hangi sebeple olursa olsun açılmamış sayılan davadaki talep de yapılmamış sayılır.

Tahkikat ve sözlü yargılama davetiyesi

Ön inceleme tamamlandıktan sonra taraflar, tahkikat ve sözlü yargılama için duruşmaya davet edilir. 147. maddenin ikinci fıkrasına göre davetiyede, belirlenen gün ve saatte geçerli bir özür olmadan hazır bulunulmazsa duruşmaya yoklukta devam edileceği ve yapılan işlemlere itiraz edilemeyeceği bildirilir. Tahkikatın sona erdiği duruşmada sözlü yargılamaya geçileceği, sözlü yargılama duruşması ertelenirse ayrıca davetiye gönderilmeyeceği ve 150. madde hükmü saklı kalmak kaydıyla yokluklarında hüküm verileceği de açıklanır.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy