Moskova’da 16 Mart 1921’de Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ile Rusya Sovyetleri Sosyalist Federal Cumhuriyeti Hükûmeti arasında Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması yapılmıştır. Taraflar, herhangi birine zorla kabul ettirilmek istenen bir barış antlaşmasını veya başka bir uluslararası bağıtı tanımamayı ilke olarak benimser. Sovyet Hükûmeti ayrıca, Büyük Millet Meclisince temsil edilen Türkiye ulusal hükûmetince tanınmamış ve Türkiye’ye ilişkin hiçbir uluslararası bağıtı tanımamayı kabul eder.
Türkiye terimi ve kuzeydoğu sınırı
Antlaşmada geçen Türkiye terimi, 28 Ocak 1920’de İstanbul’da toplanan Meclis-i Milli’nin kapsadığı toprakları anlatır. Terim, hükümlerin hangi toprak bütünlüğü bakımından kurulacağını bu tarihsel kapsama bağlar.
Türkiye’nin kuzeydoğu sınırı Karadeniz kıyısındaki Sarp köyünden başlar. Çizgi Hedis Meta dağı, Şavşat dağında suların bölündüğü hat ve Kani dağı üzerinden ilerler; ardından sürekli olarak Ardahan ve Kars sancaklarının yönetim sınırlarının kuzeyini izleyerek Aşağı Kara Su’yun döküldüğü yere varır.
Batum’a ilişkin koşullu düzenleme
Türkiye, birinci maddede gösterilen sınırın kuzeyinde kalan Batum livasına ilişkin topraklar ile Batum kenti ve limanı üzerindeki egemenlik hakkını, antlaşmada sayılan koşullarla Gürcistan’a bırakmayı kabul eder. Egemenliğin bırakılması bu koşullara bağlanmıştır.
Koşullardan biri, anılan yerler halkına geniş bir yönetsel özerklik tanınmasıdır. Özerklik, her topluluğun kültürel ve dinsel haklarını sağlayacak ve halkın bu yerlerde isteklerine uygun bir tarım toprakları rejimi kurmasına olanak verecek biçimde öngörülür.
Diğer koşul limanın kullanımına ilişkindir. Batum limanı üzerinden Türkiye’ye giden veya Türkiye’den gelen ticaret malları ve tüm nesneler, gümrük vergisine bağlanmadan ve hiçbir engelle karşılaşmadan, her türlü vergi ve ücretten bağışık biçimde serbest transit hakkına sahiptir. Türkiye’nin, özel harcamalar dışında, Batum limanından yararlanması da sağlanacaktır.
Nahçıvan kesiminin statüsü
Taraflar, antlaşmanın 1 (C) ekinde belirlenen sınır içindeki Nahçıvan kesiminin Azerbaycan koruyuculuğunda özerk bir bölge oluşturulması konusunda anlaşmıştır. Bu statünün koşulu, koruyuculuk hakkının hiçbir zaman üçüncü bir devlete bırakılmamasıdır.
Doğu ulusları ile Karadeniz ve Boğazlar
Taraflar, Doğu uluslarının özgürlük ve bağımsızlık hakları ile diledikleri hükûmet rejimiyle yönetilme haklarını açıkça belirtir. Hüküm, sınır çiziminin yanında bu haklara ilişkin ortak bir beyan içerir.
Karadeniz ve Boğazların bağlı olacağı rejim antlaşmada kesinleştirilmemiştir. Rejimin kesin biçimde hazırlanması, kıyı devletlerinin temsilcilerinden oluşacak daha sonraki bir konferansa bırakılır. Bu konferansta alınacak kararların Türkiye’nin salt egemenliğine ve Türkiye ile başkenti İstanbul’un güvenliğine hiçbir zarar vermemesi gerekir.
Eski yükümlülükler ve kapitülasyonlar
Sovyet Hükûmeti, Türkiye ile Çarlık Hükûmeti arasında yapılmış uluslararası antlaşmalara dayanan parasal ve benzeri yükümlülüklerden Türkiye’nin kendisine karşı arınmış olduğunu özellikle açıklar. Açıklama, bu eski yükümlülüklerin Sovyet Hükûmetine karşı sürdürülmeyeceği yönündedir.
Sovyet Hükûmeti, kapitülasyon yönetimini ulusal gelişme ve egemenlik haklarıyla bağdaşmaz kabul eder. Türkiye’de bu yöntemle herhangi bir biçimde ilişkili yetkilerin ve hakların kullanılmasını geçersiz ve kaldırılmış sayar.
Karşı taraf adına hareket eden gruplar
Taraflar, kendi topraklarında karşı taraf ülkesinin veya ona bağlı topraklardan birinin hükûmeti rolünü üstlenme savındaki örgüt ve grupların kurulmasını ya da yerleşmesini hiçbir zaman kabul etmemeyi yükümlenir. Öteki ülkeye karşı savaş amacı güden grupların yerleşmesini kabul etmeme yükümlülüğü de aynı hüküm içindedir. Bu maddede sözü geçen Türkiye toprakları, doğrudan Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin sivil ve askerî yönetimi altında bulunan topraklardır.
Türkiye ve Rusya, Kafkasya Sovyet Cumhuriyetleri bakımından da aynı yükümlülüğü üstlenir. Bu yükümlülük karşılıklı olma koşuluna bağlıdır.
Geçiş, yerleşen uyruklar ve ayrılma
Taraflar demiryolu, telgraf ve benzeri ulaşım ile iletişimi korumayı ve geliştirmeyi yükümlenir. İki ülke arasında kişi ve malların güçlükle karşılaşmadan geçişini sağlamak için gerekli önlemleri ivedilikle aralarında anlaşarak alırlar. Buna rağmen yolcuların ve ticaret eşyasının giriş çıkışında ülkelerden her birinde yürürlükte bulunan yasalar bütünüyle uygulanır.
Bir tarafın diğer tarafın topraklarında oturan uyrukları, yerleştikleri ülke yasalarından doğan hak ve görevlere uygun işlem görür. Ulusal savunmaya ilişkin yasalardan ise bağışık tutulur ve bu yasalara uymaları istenmez.
Aile ve veraset hakları ile ehliyete ilişkin işler bu genel işlemden ayrılmıştır. Tarafların uyrukları bu konularda madde hükmünün dışında kalır ve konular özel bir anlaşmayla çözümlenir.
Taraflar, ülkelerinden birinin diğerinin topraklarında oturan uyrukları için en çok gözetilen ulus işleminin uygulanmasına izin verir. Bu işlem, Türkiye’nin müttefiki Müslüman devletlerin uyruklarına ve Rusya’nın müttefikleri olan Sovyet cumhuriyetlerinin uyruklarına ilişkin haklarda uygulanmaz.
1918’den önce Rusya’ya bağlı olan ve üzerinde Türkiye’nin egemenlik hakkı bulunduğu, Sovyet Hükûmetince bu antlaşmayla kabul edilen toprakların halkından her isteyen Türkiye’yi serbestçe terk edebilir. Eşyasını, mallarını ve parasını birlikte götürebilir. Batum arazisi halkı da aynı hakka sahiptir.
Tutsakların geri yollanması ve yürürlük
Rusya, Kafkasya ve Avrupa Rusya’sında bulunan bütün savaş tutsakları ile sivil tutukluları antlaşmanın imza gününden başlayarak üç ay içinde geri yollar. Asya Rusya’sında bulunanlar için süre altı aydır ve harcamalar Rusya tarafından karşılanır. Türkiye de kendi ülkesinde bulunan Rus savaş tutsakları ile sivil tutuklularına aynı işlemi uygular. Geri yollamanın ayrıntıları, antlaşmanın imzasından sonra yapılacak özel bir sözleşmeyle belirlenir.
Taraflar en kısa sürede bir konsolosluk sözleşmesi yapmayı kabul eder. İki ülke arasındaki ilişkileri ve bağları güçlendirmek amacıyla ekonomik, parasal ve diğer gerekli işleri düzenleyecek anlaşmalar da yapılacaktır.
Rusya, Türk-Rus Antlaşmasının güney Kafkasya cumhuriyetlerine ilişkin hükümlerine, Türkiye ile bu cumhuriyetler arasında yapılacak antlaşmalarda uyulmasını zorunlu kılmak için gerekli girişimlerde bulunmayı yükümlenir. Yükümlülük, Rusya’nın söz konusu cumhuriyetler katında girişimde bulunmasına yöneliktir.
Antlaşma onay işlemine tabidir ve onay belgeleri en kısa sürede Kars’ta verilecektir. On üçüncü madde ayrı tutulmak üzere antlaşma, onay belgelerinin verildiği günden başlayarak yürürlüğe girer.
Demiryolu hattı ve asker bulundurma
Ek 1 (B) uyarınca Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, tahkim edilmiş yerlerin hizasını o tarihteki Gümrü-Erivan demiryolundan geri çekmeyi üstlenir. Mesafe Arpa Çayı bölgesinde sekiz verst, Aras bölgesinde dört versttir.
Sınırlandırılan bölgelerde Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti hiçbir istihkâm yapmamayı ve düzenli asker bulundurmamayı üstlenir. Aynı bölgede düzeni, güvenliği ve yönetimi sağlamak üzere asker bulundurma hakkını ise saklı tutar.
Sık sorulan sorular
Moskova Antlaşması ne zaman ve kimler arasında yapıldı?
Antlaşma 16 Mart 1921’de Moskova’da, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ile Rusya Sovyetleri Sosyalist Federal Cumhuriyeti Hükûmeti arasında Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması olarak yapılmıştır.
Antlaşmadaki Türkiye terimi nereyi anlatır?
Türkiye terimi, 28 Ocak 1920’de İstanbul’da toplanan Meclis-i Milli’nin kapsadığı toprakları anlatır.
Batum üzerindeki egemenlik hangi koşullarla bırakılmıştır?
Türkiye, sınırın kuzeyindeki Batum livası toprakları ile Batum kenti ve limanı üzerindeki egemenlik hakkını antlaşmada sayılan koşullarla Gürcistan’a bırakmayı kabul eder. Koşullar geniş yönetsel özerklik ile malların ve nesnelerin serbest transit hakkını kapsar.
Nahçıvan için hangi statü öngörülmüştür?
Belirlenen sınır içindeki Nahçıvan kesimi, koruyuculuk hakkının hiçbir zaman üçüncü bir devlete bırakılmaması koşuluyla Azerbaycan koruyuculuğunda özerk bölge olacaktır.
Boğazlar rejimi antlaşmayla kesinleşmiş midir?
Hayır. Karadeniz ve Boğazlar rejiminin kesin hazırlığı, kıyı devletlerinin temsilcilerinden oluşacak sonraki bir konferansa bırakılmıştır. Kararlar Türkiye’nin salt egemenliğine ve İstanbul’un güvenliğine zarar vermemelidir.
Kapitülasyonlara bağlı haklar nasıl düzenlenmiştir?
Sovyet Hükûmeti kapitülasyon yönetimini ulusal gelişme ve egemenlik haklarıyla bağdaşmaz kabul eder ve Türkiye’de buna ilişkin yetki ile hakların kullanılmasını geçersiz ve kaldırılmış sayar.
Tutsaklar hangi sürelerde geri yollanacaktır?
Kafkasya ve Avrupa Rusya’sındaki savaş tutsakları ile sivil tutuklular imzadan itibaren üç ay, Asya Rusya’sındakiler altı ay içinde geri yollanır. Harcamalar Rusya’ya aittir ve Türkiye de Rus tutsak ve tutuklularına aynı işlemi uygular.
Antlaşma hangi andan itibaren yürürlüğe girer?
On üçüncü madde ayrı tutulmak üzere antlaşma, onay belgelerinin Kars’ta verildiği günden başlayarak yürürlüğe girer. Belgeler en kısa sürede verilecektir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy