Kamu tüzel kişileri bünyesinde genel idare ilkeleri doğrultusunda asli ve devamlı kamu hizmeti yürüten personelin, görevlerinden doğan suç isnatları karşısında yargılanabilmesi önceden izin alınması şartına bağlanmıştır. 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun, bu kapsamdaki personelin görev suçlarında izin vermeye yetkili makamları tayin etmek ve yürütülecek idari usulü düzenlemek amacıyla uygulanır.
Uygulama Alanı ve İstisnalar
4483 sayılı Kanun, kamu görevlilerinin yalnızca görevleri sebebiyle işledikleri suçları konu alır. Görevleri ve sıfatları sebebiyle özel soruşturma ve kovuşturma usullerine tabi tutulan kişilere ilişkin kanun hükümleri ile suçun niteliği yönünden kanunlarda öngörülen usuller saklı tutulmuştur. Ayrıca ağır cezayı gerektiren suçüstü hallerinde genel hükümler uygulanır ve idari disiplin hükümleri saklıdır.
Mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 243 ve 245. maddeleri ile mülga 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 154. maddesinin dördüncü fıkrası kapsamında açılacak soruşturma ve kovuşturmalarda 4483 sayılı Kanun hükümleri tatbik edilmez.
Soruşturma İzni Vermeye Yetkili Merciler
İzin vermeye yetkili mercilerin tespit edilmesinde memur veya kamu görevlisinin suç tarihindeki görevi belirleyicidir. Yetkili amirlerin yokluğunda söz konusu yetki vekilleri tarafından bizzat yerine getirilir. Ast memur ile üst memurun aynı fiile iştirak ettiği durumlarda ise izin üst memurun bağlı bulunduğu yetkili merciden istenir.
Yerel teşkilatlarda görevli personel bakımından yetkili merciler kademelere göre belirlenmiştir. İlçede görev yapan memurlar ve kamu görevlileri hakkında kaymakam; ilde ve merkez ilçede görevliler ile kaymakamlar hakkında vali yetkilidir. Bölge düzeyinde teşkilatlanan kurum ve kuruluşlarda görev yapanlar hakkında görev yaptıkları ilin valisi karar verir. Köy ve mahalle muhtarları ile Kanun kapsamındaki diğer kamu görevlileri için ise ilçelerde kaymakam, merkez ilçede vali yetkili kılınmıştır.
Merkezi idare ve yerel yönetimlerde izin mercileri unvan ve atama usulüne göre farklılaşır. Cumhurbaşkanına veya Cumhurbaşkanlığına bağlı, ilgili veya ilişkili kuruluşlar ile bakanlıkların merkez ve bağlı veya ilgili kuruluşlarında görev yapan diğer personel hakkında o kuruluşun en üst idari amiri izin mercidir. İldeki ve bölgedeki kamu görevlilerine ilişkin saklı hükümler saklı kalmak şartıyla, Cumhurbaşkanı kararıyla atanan memur ve kamu görevlileri hakkında Cumhurbaşkanı veya ilgili bakan karar verir. Büyükşehir, il ve ilçe belediye başkanları ile belediye ve il genel meclisi üyeleri hakkında ise izin yetkisi İçişleri Bakanına aittir.
Cumhuriyet Başsavcılıklarının İnceleme Yetkisi ve İhbar Koşulları
Cumhuriyet başsavcıları, kanun kapsamındaki suçlara ilişkin ihbar veya şikayet aldıklarında ya da bu durumu öğrendiklerinde yalnızca ivedilikle toplanması gereken ve kaybolma ihtimali bulunan delilleri tespit eder. Başsavcılıklar bunun haricinde işlem yapmaksızın ve hakkında iddia bulunan kamu görevlisinin ifadesini almaksızın evrakın bir örneğini yetkili mercie göndererek soruşturma izni talep eder.
Kamu görevlileri hakkında sunulan ihbar ve şikayetlerin soyut ve genel nitelik taşımaması şarttır. Başvurularda somut kişi veya olayın belirtilmesi, iddiaların ciddi bulgu ve belgelere dayanması, dilekçe sahibinin doğru ad, soyad ve imzası ile iş veya ikametgah adresinin bulunması zorunludur. Bu şartları taşımayan ihbar ve şikayetler Cumhuriyet başsavcıları ve izin vermeye yetkili merciler tarafından işleme konulmaz ve durum başvurana bildirilir. Ancak iddiaların sıhhati şüpheye mahal vermeyecek belgelerle ortaya konulmuş olması halinde ad, soyad ve imza ile iş veya ikametgah adresinin doğruluğu şartı aranmaz; başsavcılar ve yetkili merciler ihbarcı veya şikayetçinin kimlik bilgilerini gizli tutmak zorundadır.
İhbar ve şikayet konularında daha önce sonuçlandırılmış bir ön inceleme mevcutsa müracaat işleme konulmaz. Ancak ihbar veya şikayette bulunan kişilerin konuya ilişkin olarak daha önceki incelemenin sonucunu etkileyecek yeni bir belge sunması durumunda başvuru işleme alınabilir.
Ön İnceleme Süreci ve Karar Verme Süresi
Ön inceleme yapmakla görevlendirilen kişiler bakanlık müfettişlerinin ve kendilerini görevlendiren merciin tüm yetkilerini haizdir. Görevliler, Kanunda açık hüküm bulunmayan konularda Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu çerçevesinde hareket edebilir; hakkında inceleme yapılan kamu görevlisinin ifadesini alarak görüşlerini içeren bir rapor düzenler. Yargı mensupları ile yargı kuruluşlarında çalışanlar ve askerler başka mercilerin ön incelemelerinde görevlendirilemez. Yetkili merci sunulan rapor üzerine gerekçe göstermek suretiyle soruşturma izni verilmesine veya verilmemesine hükmeder.
Soruşturma izni konusundaki kararın, suçun öğrenilmesinden itibaren ön inceleme dahil en geç otuz gün içinde verilmesi gerekir. Bu yasal süre zorunlu hallerde on beş günü aşmamak üzere bir defa uzatılabilir. Verilen izin, şikayet, ihbar veya iddia konusu olaylar ile bunlara bağlı olarak soruşturma sürecinde ortaya çıkabilecek konuları kapsar. Fiilin hukuki niteliğinin değişmesi yeniden izin alınmasını gerektirmez; buna karşılık soruşturma esnasında izin verilen konudan tamamen ayrı veya farklı bir suç fiili belirdiğinde yeniden izin alınması zorunludur.
Kararlara Karşı İtiraz Usulü ve İtiraz Mercileri
Soruşturma izni verilmesine ilişkin karara karşı hakkında inceleme yapılan memur veya diğer kamu görevlisi itiraz edebilir. Soruşturma izni verilmemesi yönündeki karara karşı Cumhuriyet başsavcılığı veya şikayetçi; işleme koymama kararına karşı ise yalnızca şikayetçi itiraz yoluna başvurabilir. İtiraz süresi, yetkili merci kararının ilgilisine tebliğ edilmesinden itibaren on gündür.
İtiraz mercileri ilgililerin görev yeri, kurumu ve statülerine göre belirlenir. 4483 sayılı Kanun'un 3. maddesinin (e), (f), Cumhurbaşkanınca verilen izinler hariç olmak üzere (g) ve (h) bentlerinde sayılanlar hakkındaki itirazlara Danıştay İkinci Dairesi, diğerleri için yetkili merciin yargı çevresinde bulunduğu bölge idare mahkemesi bakar. İtirazlar öncelikle incelenir ve en geç üç ay içinde karara bağlanır; verilen kararlar kesindir.
Birlikte Suç İşleme ve Özel Teşebbüs Statüleri
Kanun kapsamındaki suçların iştirak halinde işlenmesi halinde, memur olmayan kişiler memur olan şahısla birlikte; ast memur ise üst memurla birlikte aynı mahkemede yargılanır.
399 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamındaki teşebbüs genel müdürü ve yönetim kurulu üyelerinin görevlerini ifa ettikleri sırada işledikleri suçlardan dolayı yargılanmaları ilgili bakanın iznine tabi tutulmuştur. Bu yöneticiler hakkında da Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun kuralları tatbik edilir.
Haksız İsnatlara Karşı Koruma ve İdari Tazminat Sorumluluğu
Kamu görevlileri hakkında yapılan ihbar ve şikayetlerin ilgilileri mağdur etme gayesiyle ve uydurma suç isnadıyla gerçekleştirildiği hazırlık soruşturmasında anlaşılırsa veya yargılamada sabit olursa, başsavcılıkça bu kişiler hakkında re'sen soruşturma açılır. Kamu görevlilerinin kamu davası açılması talebiyle savcılığa başvurma ve genel hükümlere göre haksız isnatta bulunanlar aleyhine tazminat davası ikame etme hakları saklıdır.
Ön inceleme, disiplin soruşturması veya diğer idari soruşturmaları yürütmekle görevlendirilenler ile teftiş ve denetim elemanlarının bu görevleri sebebiyle yaptıkları işlemlerden, düzenledikleri rapor ve belirttikleri kanaatlerden dolayı kişisel kusur ve haksız fiil dahil olmak üzere ancak idare aleyhine tazminat davası açılabilir. Bu raporlara dayanarak karar verenler, işlem tesis edenler ile bunları hazırlayan ve teklif eden yetkililer de aynı koruma kapsamındadır. İlgili görevlilerin suç oluşturan eylemlerle ya da kin, garez ve hatıra dayalı olarak yahut baskı veya telkinle kanaat oluşturduğu ya da değiştirdiği kesinleşmiş yargı veya disiplin kurulu kararıyla tespit edilirse idarenin rücu hakkı saklı kalır.
Soruşturma izni kararlarına karşı itiraz süresi kaç gündür?
Yetkili merciin soruşturma izni verilmesi, verilmemesi veya işleme koymama kararlarına karşı itiraz süresi kararın tebliğinden itibaren on gündür. İtirazlar görevli Danıştay İkinci Dairesi veya bölge idare mahkemesi tarafından en geç üç ay içinde karara bağlanır.
İsimsiz ve imzasız yapılan ihbarlar işleme alınır mı?
Kişi veya olay belirtmeyen, ciddi delillere dayanmayan, ad, soyad, imza ve adres taşımayan ihbar ve şikayetler kural olarak işleme konulmaz. Ancak iddiaların sıhhati şüpheye yer bırakmayacak belgelerle kanıtlanmışsa kimlik ve adres şartı aranmaksızın başvuru incelenir ve başvuranın kimlik bilgileri gizli tutulur.
Ön inceleme ve izin süreci kaç günde tamamlanır?
Yetkili merci soruşturma iznine ilişkin kararını suçun öğrenilmesinden itibaren ön inceleme dahil en geç otuz gün içinde verir. Bu süre zorunlu hallerde on beş günü geçmemek üzere bir defaya mahsus uzatılabilir.
Ön inceleme raporunu düzenleyen kamu personeline doğrudan dava açılabilir mi?
Ön inceleme ve denetim faaliyetlerinden kaynaklanan kişisel kusur veya haksız fiil halleri dahil olmak üzere tazminat davası ancak idare aleyhine açılabilir. Bu görevlilerin suç sayılan eylemleri ile kin, garez ve hatıra dayalı olarak veya baskı veya telkinle kanaat oluşturduğu ya da değiştirdiği kesinleşmiş yargı ya da disiplin kurulu kararıyla tespit edilirse idarenin personele rücu hakkı saklıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy