Malulen emeklilik, bir sigortalının çalışma hayatına başladıktan sonra ortaya çıkan bir hastalık veya engellilik sebebiyle çalışma ya da meslekte kazanma gücünü kanunda öngörülen oranda yitirmesi durumunda bağlanan özel bir emeklilik hakkıdır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında düzenlenen bu haktan yararlanabilmek için yaş koşulu aranmamakta; sigortalılık süresi, prim gün sayısı ve maluliyet halinin Kurum Sağlık Kurulunca tespiti esas alınmaktadır.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 25Kaynağı aç
Malul Sayılmanın Hukuki Koşulları ve Çalışma Gücü Kaybı
5510 sayılı Kanun'un 25. maddesi uyarınca, 4/1-(a) ve 4/1-(b) kapsamındaki sigortalılar için çalışma gücünün veya iş kazası ya da meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az %60'ını kaybettiğinin tespit edilmesi gerekir. 4/1-(c) kapsamındaki sigortalılar bakımından ise çalışma gücünün en az %60'ını veya vazifelerini yapamayacak şekilde meslekte kazanma gücünü kaybettiklerinin Kurum Sağlık Kurulunca belirlenmesi aranır. Yalnızca yüzde 40 oranında çalışma gücü kaybı bulunması kural olarak malulen emeklilik için yeterli kabul edilmemekte; bu oran engellilik temelli haklar kapsamında değerlendirilmektedir.
Maluliyet hakkının doğması için rahatsızlığın ilk sigorta başlangıcından sonra meydana gelmesi şarttır. Kanunun 25. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, sigortalı olarak ilk defa çalışmaya başlanılan tarihten önce çalışma gücünün %60'ını veya vazifesini yapamayacak derecede meslekte kazanma gücünü kaybettiği önceden ya da sonradan saptananlar, bu hastalık veya engellilikleri sebebiyle malullük aylığından faydalanamazlar.
Birden fazla sağlık sorununun bulunması halinde değerlendirme en ağır sekel bulgu üzerinden yürütülmekte, özel formüller ve birleşik hesaplama usulleri kullanılmamaktadır. Kanser gibi ağır onko-hematolojik tablolarda ise teşhis ve aktif tedavi sürecinde geçici maluliyet kararı verilebilmektedir.
Gerekli Prim Gün Sayısı ve Sigortalılık Süresi
5510 sayılı Kanun'un 26. maddesi gereğince, sigortalıya malullük aylığı bağlanabilmesi için Kanunun 25. maddesine göre malul sayılmasının yanında en az 10 yıldan beri sigortalı bulunup toplam 1.800 gün prim bildirilmiş olması zorunludur. Başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede malul olan sigortalılar için ise 10 yıllık sigortalılık süresi aranmaz; yalnızca 1.800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması yeterli kabul edilir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 26Kaynağı aç
4/1-(b) bendi kapsamında kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalıların malullük aylığına hak kazanabilmeleri için kendi sigortalılıkları nedeniyle genel sağlık sigortası primi dahil olmak üzere prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş bulunması kanunen emredici bir şarttır.
Kamu Görevlilerine ve Askerlik Hizmetine İlişkin İstisnalar
Silah altına alınan yedek subay, yedek astsubay, erbaş ve erler ile talim, manevra, seferberlik veya harp sebebiyle göreviyle bağı kesilmeksizin bu hizmetleri ifa edenlerin, bu dönemde meydana gelen malullükleri asıl işlerini yürütmelerine engel oluşturmuyorsa haklarında malullük sigortası hükümleri uygulanmaz.
5510 sayılı Kanun'un 25. maddesi uyarınca 4/1-(c) kapsamındaki sigortalılar, yazılı talepleri durumunda malullüklerinin engel teşkil etmediği başka vazife veya sınıflara atanmak üzere istifa etmiş sayılırlar; bu kişilerin istifa etmiş sayıldıktan sonra dahi kanun hükümlerinin uygulanmasını talep etme hakları saklıdır. Ancak kurumlarında nakli mümkün olanlardan mevzuat gereği yükümlülük süresine tabi bulunanlar, bu süreyi tamamlamadıkça veya malullüklerinin yeni vazifelerine de engel olduğuna dair usulüne uygun yeniden rapor almadıkça bu hakları kullanamazlar.
4/1-(c) kapsamındaki personelin vazifelerini yapamayacak derecedeki hastalıklarının kanunlarında öngörülen sürelerden fazla devam etmesi durumunda, hastalığın mahiyeti ve doğuş sebeplerine göre malul veya vazife malulü sayılma hükümleri uygulanır. Personel kanunlarına tabi olmayan kamu görevlilerinin malul sayılmalarına esas hastalık sürelerinde özel kanunları çıkıncaya kadar 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun hastalık izni kuralları uygulanır ve kanundaki sürelerden önce geçen bir hastalığın en çok bir yıl içinde nüksetmesi halinde eski ve yeni süreler birleştirilir.
Malullük Aylığının Hesabı ve Aylığın Başlangıcı
5510 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca malullük aylığı; prim gün sayısı 9.000 günden az olan sigortalılar için 9.000 gün, 9.000 gün ve üzerinde olanlar için ise fiili prim gün sayısı üzerinden hesaplanır. 4/1-(a) bendi kapsamındaki sigortalılar bakımından 9.000 günlük alt sınır 7.200 gün olarak tatbik edilir. Sigortalının bir başkasının sürekli bakımına muhtaç derecede malul olduğu tespit edilirse belirlenen aylık bağlama oranı 10 puan artırılır.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 27Kaynağı aç
Malullük aylığı bağlanabilmesi için sigortalının işten ayrılması, işyerini kapatması veya devretmesi ve Kuruma yazılı talepte bulunması şarttır. 4/1-(a) ve 4/1-(b) sigortalıları ile 4/1-(c) kapsamında iken görevinden ayrılıp başka bir sigortalılık haline geçmeyenlerin aylığı; rapora esas tarih yazılı istekten önce ise istek tarihini, rapor tarihi istekten sonra ise rapor tarihini takip eden ay başından başlar. 4/1-(c) kapsamında fiilen çalışmakta olanların aylığı ise görevlerinden ayrıldıkları tarihi takip eden ay başından itibaren bağlanır. Aylık bağlanan kişi, ayrıca prim ödemeden sağlık hizmetlerinden yararlanır.
Başvuru Aşaması ve Kurul Kararlarına İtiraz
Malulen emeklilik başvurusu, sigortalının bağlı olduğu sosyal güvenlik birimine yazılı başvuruda bulunması ve yetkili sağlık hizmet sunucusuna sevk edilmesi ile yürütülür. Alınan sağlık kurulu raporu doğrudan emeklilik hakkı doğurmaz; maluliyet durumu Kurum Sağlık Kurulunca değerlendirilir. 5510 sayılı Kanun'un 95. maddesi gereğince Kurum, çalışma gücü kaybı raporlarının usul ve kriterlerini belirleme ve usulüne uygun olmayan raporların mevzuata uygun şekilde tanzimi için sağlık kuruluşuna iade edilmesini isteme yetkisine sahiptir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 95Kaynağı aç
Kurum Sağlık Kurulu kararıyla malul sayılmayan sigortalılar, bağlı bulundukları sosyal güvenlik birimine dilekçe vererek durumun Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca incelenmesini isteyebilir. Bu kurul tarafından belgeler üzerinden yapılacak değerlendirme sonucunda verilecek karara karşı yargı yoluna başvurulabilir.
Kontrol Muayenesi ve Aylığın Kesilme Koşulları
5510 sayılı Kanun'un 94. maddesi doğrultusunda Kurum, yürüttüğü soruşturma kapsamıyla sınırlı olmak üzere malullük raporlarında belirtilen rahatsızlıkların fiilen mevcut olup olmadığını tespiti amacıyla kontrol muayenesi isteyebilir. Ayrıca malullük durumunda artış olduğunu veya başkasının sürekli bakımına muhtaç hale geldiğini ileri süren sigortalılar da aylıklarında değişiklik talep edebilir. Kurumun yazılı bildiriminde belirtilen tarihten sonraki ödeme dönemi başına kadar geçerli bir mazereti olmaksızın muayeneyi yaptırmayanların aylıkları, belirtilen tarihten sonraki ödeme dönemi başından itibaren kesilir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 94Kaynağı aç
Kontrol muayenesini Kurumun bildiriminde belirtilen tarihten başlayarak 3 ay içinde yaptıran ve malullük halinin sürdüğü anlaşılan sigortalının aylığı kesildiği tarihten itibaren; bildirilen tarihten 3 ay geçtikten sonra yaptıranların aylığı ise yeni rapor tarihini takip eden ay başından başlanarak yeniden ödenir. Kontrol muayenesinde yeniden tespit edilen çalışma gücü durumuna göre aylıklar artırılabilir, azaltılabilir veya maluliyetin kalktığı tespit edilirse kesilir.
5510 sayılı Kanun'un 27. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, malullük aylığı almakta iken Kanuna tabi olarak veya yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında sigortalı çalışmaya başlayanların malullük aylıkları çalışmaya başladıkları tarihi takip eden ödeme dönemi başında kesilir. İşten ayrılarak yeniden aylık bağlanması için başvuranların ise kontrol muayenesine tabi tutulması ve ilk aylığa esas malullük durumunun devam ettiğinin anlaşılması zorunludur.
Hakların Birleşmesi ve Çocuktan Kaynaklı Haklar
İş kazası veya meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücü kaybı bulunması halinde bağlanan sürekli iş göremezlik geliri malullük aylığından ayrı bir haktır. İş kazası veya meslek hastalığı sebebiyle çalışma gücünde en az %60 oranında kayıp bulunarak hem gelir hem de malullük aylığı hakkı doğması durumunda yüksek olan ödemenin tamamı, düşük olanın ise yarısı ödenir. Malullük aylığı alırken emekli aylığına da hak kazanılması halinde hesaplanan emekli aylığı malullük aylığından fazla ise emekli aylığı ödenir ve malullük aylığı kesilir; az ise malullük aylığı ödenmeye devam eder.
Başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede malul çocuğu bulunan kadın çalışanların prim ödeme gün sayılarının dörtte biri prim gün sayılarına eklenir ve bu eklenen süreler yaşlılık emekliliği için gereken yaş hadlerinden indirilir.
Malulen emeklilik şartları nelerdir?
5510 sayılı Kanun kapsamında malulen emekli olabilmek için çalışma veya meslekte kazanma gücünün en az %60'ının kaybedildiğinin tespit edilmesi, en az 10 yıl sigortalılık süresi ile 1.800 gün prim bulunması, işten ayrılıp yazılı başvuruda bulunulması gerekir. Sürekli bakıma muhtaç derecede malul olanlarda 10 yıllık süre aranmaz.
İlk sigorta girişinden önceki hastalıklar malullük hakkı verir mi?
İlk defa sigortalı olarak çalışmaya başlamadan önce çalışma gücünün en az %60'ını veya vazifesini yapamayacak derecede meslekte kazanma gücünü kaybettiği belirlenen sigortalılar, bu hastalık veya engellilikleri sebebiyle malullük aylığından yararlanamazlar.
Malulen emekli olan kişi yeniden sigortalı çalışabilir mi?
Malullük aylığı almakta iken Türkiye'de kanun kapsamında veya yabancı bir ülke mevzuatına tabi olarak çalışmaya başlayanların malullük aylıkları, çalışmaya başladıkları tarihi takip eden ödeme dönemi başından itibaren kesilir.
Yetkili hastaneden alınan sağlık raporu doğrudan emeklilik sağlar mı?
Yetkili sağlık kuruluşunun düzenlediği kurul raporu doğrudan emeklilik hakkı doğurmaz; maluliyet tespiti Kurum Sağlık Kurulunca yapılır ve bu karara karşı ilgililerce itiraz yoluna başvurulabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy