Adi Malullük Kavramı ve Kapsamı
Adi malullük; iş kazası veya meslek hastalığı sonucu olmaksızın ve vazife malullüğü kapsamı dışında kalan nedenlerle ortaya çıkan maluliyet durumlarını ifade eder. İş kazası veya meslek hastalığı niteliğinde bulunmayan trafik kazası kaynaklı yaralanmalar ya da hastalıklar bu kapsamda değerlendirilebilir.
Sosyal sigorta hukukunda malullük; adi malullük, vazife malullüğü ve harp malullüğü olmak üzere üçe ayrılır. Vazife malullüğü ve harp malullüğü yalnızca 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki sigortalılar için geçerlidir. Hizmet akdiyle çalışanlar ve bağımsız çalışanlar bakımından vazife malullüğü söz konusu olmaz.
5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanununun 44 üncü maddesi uyarınca, her ne sebeple olursa olsun vücutlarında meydana gelen zararlar veya iyileşmesi imkansız hastalıklar yüzünden görevlerini yapamayacak duruma gelen iştirakçi ve tevdiatçılar malul sayılır.
5510 Sayılı Kanun Kapsamında Malul Sayılma Ölçütleri
5510 sayılı Kanunun 25 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, sigortalının veya işverenin talebi üzerine yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurullarınca usulüne uygun düzenlenen raporlar ve tıbbi belgelerin incelenmesi gerekir. Kurum Sağlık Kurulunca; 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentleri kapsamındaki sigortalılar için çalışma gücünün veya iş kazası yahut meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az yüzde altmışını, (c) bendi kapsamındaki sigortalılar için ise çalışma gücünün en az yüzde altmışını veya vazifelerini yapamayacak şekilde meslekte kazanma gücünü kaybettiği tespit edilen sigortalı malul kabul edilir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 25Kaynağı aç
Sigortalı olarak ilk defa çalışmaya başladığı tarihten önce çalışma gücünün yüzde altmışını veya vazifesini yapamayacak derecede meslekte kazanma gücünü kaybettiği önceden veya sonradan tespit edilen sigortalılar, bu hastalık veya engellilikleri sebebiyle malullük aylığından yararlanamaz.
Yedek subay, yedek astsubay, erbaş ve er olarak ya da talim, manevra, seferberlik veya harp dolayısıyla görevleriyle ilgileri kesilmeksizin silah altına alındıkları dönemde malul olup, bu durumları asıl görev veya işlerini yapmaya mani olmayanlar hakkında bu hastalık veya engellilik halleri sebebiyle malullük sigortası hükümleri uygulanmaz.
Malullük Aylığından Yararlanma ve Başvuru Koşulları
Malullük aylığı bağlanabilmesi için sigortalının en az on yıllık sigortalılık süresini doldurmuş olması ve toplam 1800 gün prim ödemiş bulunması aranır. Buna karşılık, başka bir kimsenin sürekli bakımına muhtaç durumda olduğu tespit edilen sigortalılar bakımından on yıllık süre aranmamakta; 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması aylık tahsisi için yeterli kabul edilmektedir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 26Kaynağı aç
Malullük aylığı bağlanabilmesi için sigortalının işten ayrılması, faaliyetine son vermesi veya görevinden ayrılması ve Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı dilekçe ile başvurması şarttır. Hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanların ayrıca kendi sigortalılığı nedeniyle Kuruma genel sağlık sigortası primi dahil prim ve prime ilişkin borcunun bulunmaması gerekir.
Kamu Görevlilerine Özgü Malullük Hükümleri ve Göreve Dönüş
Memur ve diğer kamu görevlilerinin çalışma güçlerinin yüzde altmışını kaybetmiş olmaları veya vazifelerini yapamayacak duruma düştüklerinin tespit edilmesi durumunda kendilerine mutlaka malullük aylığı bağlanması gerekmez. Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından adi malullük kararı verilmiş olsa dahi çalışmasına engel teşkil etmeyen başka vazife veya sınıflara nakil suretiyle başka bir görevi yapmaları mümkünse çalışmaya devam edebilirler.
5510 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki sigortalılar, yazılı talepleri halinde malullüklerinin mani olmadığı başka vazife veya sınıflara nakil suretiyle tayinleri yapılmak üzere istifa etmiş sayılırlar. Bu kişilerin istifa etmiş sayıldıktan sonra dahi kanun hükümlerinin uygulanmasını isteme hakları saklıdır. Özel kanunlarına göre yükümlülük süresine tabi olanlar, bu yükümlülüklerini tamamlamadıkça veya maluliyetlerinin yeni vazifelerine de mani olduğuna dair rapor almadıkça bu haktan faydalanamaz.
Kamu görevlilerinden vazifelerini yapamayacak derecede hastalığa yakalananlar, hastalıklarının kanunlarında tayin edilen sürelerden fazla devam etmesi halinde, hastalıklarının niteliğine ve doğuş sebeplerine göre adi malul veya vazife malulü sayılır. Personel kanunlarına tabi olmayan sigortalıların hastalık sebebiyle malul sayılmalarına esas alınacak süre hakkında özel kanunları çıkana kadar 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun hastalık iznine ilişkin hükümleri uygulanır; kanuni sürelerden önce geçen hastalığın en çok bir yıl içinde nüksetmesi halinde eski ve yeni hastalık süreleri birleştirilir.
Sağlık raporuna dayanarak malullük nedeniyle emekliye ayrılmayı personelin kendisi talep edebileceği gibi kurumun da personeli re'sen emekliye sevk etme yetkisi bulunmaktadır.
Malulen emekli olan memurların gerekli sağlık şartlarını yeniden kazanmaları ve bu durumun resmi sağlık kurumlarınca tespit edilmesi halinde, göreve dönmek isteyen memurların eski derece ve niteliklerine uygun göreve atanmaları güvence altına alınmıştır.
Kurum Sağlık Kurulu Kararlarına İtiraz
Sigortalılar, Sosyal Güvenlik Kurumu sağlık kurullarının kararlarına karşı bağlı bulundukları sosyal güvenlik il veya merkez müdürlüklerine başvurarak itiraz edebilir ve dosyalarının Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca yeniden değerlendirilmesini isteyebilirler.
Adi malullük ile vazife malullüğü arasındaki fark nedir?
Adi malullük, iş kazası veya meslek hastalığı sonucu olmaksızın ve vazife malullüğü kapsamı dışında kalan nedenlerle ortaya çıkan maluliyet durumunu ifade eder. Vazife malullüğü ise sosyal güvenlik sisteminde yalnızca 5510 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki kamu görevlileri için öngörülmüş olup işçiler ve bağımsız çalışanlar bakımından uygulanmaz.
İlk sigortalılık tarihinden önceki rahatsızlıklar malullük aylığına engel midir?
Evet, sigortalı olarak ilk defa çalışmaya başlamadan önce çalışma gücünün en az yüzde altmışını veya vazifesini yapamayacak derecede meslekte kazanma gücünü kaybettiği belirlenen sigortalılar bu hastalık veya engellilik sebebiyle malullük aylığından yararlanamaz.
Sürekli bakıma muhtaç malullerde prim ve sigortalılık süresi şartı nasıldır?
Başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede malul olduğuna karar verilen sigortalılar için on yıllık sigortalılık süresi aranmaz; 1800 gün prim bildirilmiş olması yeterlidir.
Adi malul sayılan bir kamu görevlisi çalışmaya devam edebilir mi?
Evet, malul sayılan memurlara mutlaka aylık bağlanması gerekmez; çalışmasına engel oluşturmayan başka vazife veya sınıflara nakil yoluyla çalışmaya devam edebilirler.
SGK Sağlık Kurulu kararlarına nasıl itiraz edilir?
Sigortalılar, bağlı bulundukları sosyal güvenlik il veya merkez müdürlüklerine başvuruda bulunarak dosyanın Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca yeniden değerlendirilmesini talep edebilirler.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy