İşsizlik Maaşı Şartları, Başvuru Esasları ve Hesaplama

İşsizlik Ödeneğinin Hukuki Niteliği ve Temel Şartları

İşsizlik ödeneği, kendi isteği ve kusuru dışında işsiz kalan sigortalı çalışanlara kanuni koşulların sağlanması halinde Türkiye İş Kurumu tarafından sunulan geçici bir gelir desteğidir. Bu ödenek bir sosyal yardım niteliğinde olmayıp, prim ödenmiş olmasının karşılığı olarak doğan bir sigorta hakkıdır.

4447 sayılı Kanun'un 51. maddesi kapsamında ödenekten yararlanabilmek adına, iş ilişkisinin kanuni düzenlemede öngörülen durumlardan biriyle bitmesi, sigortalının belirlenen sürede Kuruma şahsen müracaat ederek çalışmaya hazır olduğunu bildirmesi ve aranan prim günlerini doldurması zorunludur. Bununla birlikte müracaat anında sözleşmenin grev, lokavt ya da mevzuattan kaynaklanan yükümlülükler sebebiyle askıda bulunmaması şartı aranır.

İşsizlik ödeneğine hak kazanmak için hizmet akdinin sona ermesinden önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olunması ve son 3 yıl içinde en az 600 gün işsizlik sigortası primi ödenmiş olması zorunludur. Son 120 gün bakımından hastalık, ücretsiz veya aylıksız izin ile gözaltı gibi durumlar belirli koşullarda kesinti sayılmayan hal kapsamında ele alınabilir. Türkiye'de çalışma izniyle çalışan yabancı uyruklu işçiler de mevzuat gereği sigortalılık ilişkisi kurulduğu ve işsizlik sigortası rejiminde kalındığı ölçüde bu haktan yararlanabilir.

Hizmet Akdinin Sona Erme Biçimlerine Göre Hak Sahipliği

4447 sayılı Kanun'un 51. maddesi uyarınca; 1475 sayılı İş Kanunu'nun 13. maddesi, 854 sayılı Deniz İş Kanunu'nun 16. maddesi veya 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun'un 6. maddesinin dördüncü fıkrasındaki bildirim önellerine uygun olarak sözleşmenin işveren tarafından sona erdirilmesi ödenek hakkı doğurur. Belirli süreli iş sözleşmelerinde sürenin dolması ya da Deniz İş Kanunu'nun 7. maddesinin (II) numaralı bendi uyarınca belirli bir sefer için yapılmış sözleşmelerin sefer sonunda tamamlanması da bu kapsamdadır. Ayrıca sürenin bitiminden önce veya bildirim öneli beklenmeksizin 1475 sayılı Kanun m. 16 (I), (II) ve (III), Deniz İş Kanunu m. 14 (II) ve (III) veya 5953 sayılı Kanun m. 7 ile m. 11/1 uyarınca sigortalı tarafından yapılan fesihler ile 1475 sayılı Kanun m. 17 (I) ve (III), Deniz İş Kanunu m. 14 (III) ya da 5953 sayılı Kanun m. 12/1 uyarınca işverence gerçekleştirilen fesihler hak sahipliği doğurur; işverenin 1475 sayılı Kanun m. 17 (II) kapsamındaki feshi ise maddede sayılmamıştır.

Çalışanın işyerinin devredilmesi, el değiştirmesi, tamamen kapatılması ya da yürütülen işin niteliğinin başkalaşması sebebiyle işten çıkarılması hallerinde de işsizlik ödeneği bağlanabilir. 854 sayılı Deniz İş Kanunu'nun 14. maddesinin (IV) numaralı bendinde öngörülen sebeplerle işini kaybeden gemi adamları ile 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 21. maddesi çerçevesinde işsiz kalanlar da bu haktan faydalanır.

İş kanunlarının uygulama alanına girmeyen sigortalılar bakımından ise; 2821 sayılı Sendikalar Kanunu ile 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu kapsamındaki toplu iş sözleşmelerine veya toplu sözleşme bulunmayan hallerde Borçlar Kanunu hükümlerine dayanılarak 4447 sayılı Kanun'un 51. maddesinin (a) ila (e) bentlerindeki fesih durumlarına paralel şekilde sözleşmenin son bulması halinde ödenek hakkı tanınır.

İşsizlik Ödeneğinin Hesaplanması, Tavan Sınırı ve Kesintiler

İşsizlik ödeneği miktarının tayininde, sigortalının iş akdi feshinden önceki son dört aylık prime esas kazancı temel alınır ve günlük ortalama brüt kazancının yüzde kırkı oranında günlük ödenek hesaplanır. 4447 sayılı Kanun'un 50. maddesi uyarınca bağlanacak bu tutar, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 39. maddesi gereğince on altı yaşından büyük çalışanlar için tespit edilen aylık brüt asgari ücretin yüzde seksenlik tavan sınırını aşamaz.

İşsizlik ödeneği, damga vergisi hariç herhangi bir vergi ve kesintiye tabi tutulamaz. Aynı zamanda 4447 sayılı Kanun'un 50. maddesinin dördüncü fıkrasına göre nafaka borçları dışında haczedilemez veya başkasına devir ve temlik edilemez.

Sigortalının kusurundan kaynaklandığı belirlenen fazla işsizlik ödeneği ödemeleri yasal faizi ile birlikte geri alınır. Ancak ölen sigortalı işsizlere ait fazla ödemeler geri tahsil edilmez.

Prim Gün Sayısına Göre Ödenek Süresi ve Yeniden Hak Kazanma

İşsizlik ödeneğinin verilme süresi son üç yıl içindeki prim ödeme gün sayısına göre belirlenir. 600 gün sigortalı çalışıp prim ödeyenlere 180 gün, 900 gün prim ödeyenlere 240 gün, 1080 gün prim ödeyenlere ise 300 gün süreyle işsizlik ödeneği sağlanır.

Sigortalı, işsizlik ödeneğinden yararlanma süresini doldurmadan tekrar işe girer ve kanunun öngördüğü şartları yerine getiremeden yeniden işsiz kalırsa, daha önce hak ettiği işsizlik ödeneği süresini dolduruncaya kadar bu haktan yararlanmaya devam eder. Kanunun öngördüğü şartlar yerine getirilmek suretiyle yeniden işsiz kalınması halinde ise sadece bu yeni hak sahipliğinden doğan süre kadar işsizlik ödeneği ödenir.

4447 sayılı Kanun'un 50. maddesinin dördüncü fıkrası doğrultusunda, işe iade kararı neticesinde 4857 sayılı Kanun'un 21. maddesine göre bildirilen primlerin en son günü dikkate alınarak işsizlik ödeneği hakkı tespit edilir ve sigortalının fiilen işsiz geçirdiği süreler için ödeme sağlanır.

Başvuru Usulü ve Ödeme Süreci

İşsizlik sigortası hak ve hizmetlerinden yararlanabilmek için işten ayrılma bildirgesi ile birlikte hizmet akdinin feshedildiği tarihi izleyen günden itibaren otuz gün içinde Türkiye İş Kurumuna doğrudan veya elektronik ortamda başvurulmalıdır. Mücbir sebepler hariç olmak üzere, başvuruda gecikilen süre işsizlik ödeneği almaya hak kazanılan toplam süreden düşülür.

İşsizlik ödeneği başvurusu sigortalı tarafından bizzat e-Devlet, İŞKUR resmi kanalları veya hizmet birimlerine şahsen yapılmalıdır; vekâletnameyle veya posta yoluyla başvuru kabul edilmez. Başvuru yapılırken aynı zamanda başvuran kişi için iş arayan kaydı oluşturulur.

İŞKUR başvuruları izleyen ayın sonuna kadar sonuçlandırır. Ödemeler her ayın 5'inde banka IBAN numarasına, IBAN bilgisi hatalıysa PTT üzerinden gerçekleştirilir. Ödeme günü resmi tatile denk gelirse ödeme bir önceki iş günü yapılabilir.

Çalışanın iş sözleşmesi 4447 sayılı Kanun'un 51. maddesinde sayılan durumlardan biriyle son bulduğunda işveren, örneği Kurum tarafından hazırlanan işten ayrılma bildirgesini üç nüsha halinde düzenlemekle yükümlüdür. İşverenin bu bildirgeyi 15 günlük süre zarfında Kuruma iletmesi, bir suretini işsize teslim etmesi ve kalan nüshayı işyeri dosyasında muhafaza etmesi gerekir. Ayrıca Kurum, Kanun kapsamındaki işlemlere dair elektronik ortamda bilgi ve belge talep etme veya paylaşma yetkisine sahiptir.

Ödeneğin Kesilmesi, Durdurulması ve Sağlık Yardımları

4447 sayılı Kanun'un 52. maddesi gereğince, Kurumca teklif edilen, mesleklerine uygun, son çalıştıkları işin ücret ve çalışma koşullarına yakın ve ikamet edilen yerin belediye mücavir alanı sınırları içindeki bir işi haklı bir nedene dayanmaksızın reddeden veya işsizlik ödeneği aldığı sürede gelir getirici bir işte çalıştığı ya da herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan yaşlılık aylığı aldığı tespit edilen sigortalı işsizlerin ödenekleri kesilir.

Kurumca sunulan mesleki eğitim programlarına geçerli mazereti olmaksızın katılmayan ya da başladığı halde devamsızlık gösterenlerin, keza yapılan resmî çağrılara süresinde dönmeyen veya talep edilen evrakı teslim etmeyenlerin ödenekleri kesintiye uğrar. Söz konusu eksiklik ve engellerin giderilmesi durumunda ödemeler tekrar başlatılır; ancak bu halde yapılacak toplam ödeme vadesi, ilk başta tanınmış olan azami hak sahipliği mühletini aşamaz.

4447 sayılı Kanun'un 52. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, muvazzaf askerlik haricindeki bir sebeple silah altına alınan sigortalılar ile hastalık yahut analık sebebiyle geçici iş göremezlik ödeneği bağlanan kişilerin işsizlik ödenekleri bu haller sürdüğü müddetçe askıya alınır. Diğer yandan muvazzaf askerlik sebebiyle işinden ayrılanların terhis tarihinden itibaren otuz gün içinde müracaat ederek ödenekten faydalanabileceği ve askerlik süresince ödeneğin durdurulup terhisle birlikte kalan sürenin devam ettirilebileceği yönünde de yaklaşımlar bulunmaktadır.

Ödenekten yararlanan sigortalılar Genel Sağlık Sigortası şemsiyesi altında bulunup primleri Kurumca karşılanır; bu sayede sigortalı ile birlikte bakmakla yükümlü olduğu yakınları da sağlık hizmetlerine erişim hakkını korur. Daha önce kısa çalışma ödeneğinden yararlanan bir çalışanın işsizlik ödeneğine hak kazanması halinde, evvelce istifade edilen kısa çalışma süresi toplam işsizlik ödeneği süresinden indirilir. Bununla beraber ödenek süresince bağlanacak geçici iş göremezlik tazminatının tutarı, hak sahibine ödenen işsizlik ödeneği seviyesini geçemez.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy