Lüks Tüketimde Franchise Sözleşmesinin Hukuki Niteliği
Franchising; bir ürün veya hizmetin imtiyaz hakkına sahip tarafın belirli bir süre, şart ve sınırlamalar dâhilinde işin yönetim ve organizasyonuna ilişkin bilgi ve destek sağlamak suretiyle imtiyaz hakkına konu ticari işleri yürütmek üzere karşı tarafa tanıdığı imtiyazdan doğan, birbirinden bağımsız iki taraf arasındaki uzun dönemli ve sürekli bir iş ilişkisidir. Bu çerçevede franchise sözleşmesi; franchise verenin bir bedel ve belirli yükümlülüklerin yerine getirilmesi karşılığında marka, ürün ve sistemlerini kullanma hakkı sunduğu, franchise alanın da belirlenen standart ve yönergelere uygun biçimde perakende satış yeri işletmeyi üstlendiği, iki tarafa borç yükleyen sürekli edimli bir ticari sözleşmedir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 26 uyarınca taraflar, kanunda öngörülen sınırlar dâhilinde sözleşmenin içeriğini serbestçe belirleme hakkına sahiptir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 26Kaynağı aç
Marka Lisansı ve Sınai Mülkiyet Mevzuatının Uygulanması
Franchise ilişkisinde marka ve ayırt edici işaretlerin kullanım hakkı sözleşmenin çekirdeğini teşkil eder. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 24/1 uyarınca tescilli bir marka, tescil edildiği mal veya hizmetlerin tamamı ya da bir kısmı bakımından lisans sözleşmesine konu edilebilir. Aynı maddenin ikinci fıkrası gereğince, sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça lisansın inhisari olmadığı kabul edilir. İnhisari olmayan lisans sözleşmelerinde lisans veren markayı kendisi kullanabileceği gibi üçüncü kişilere de başka lisanslar verebilir. İnhisari lisans ilişkisinde ise lisans veren başkasına lisans veremez ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça markayı bizzat kendisi de kullanamaz.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 24Kaynağı aç
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 24/3 hükmü uyarınca, sözleşmede aksi kararlaştırılmadığı müddetçe lisans sahipleri lisanstan doğan haklarını üçüncü kişilere devredemez veya alt lisans veremez. Bununla birlikte aynı kanunun 24/4 maddesi doğrultusunda lisans veren, lisans alan tarafından üretilecek malın veya sunulacak hizmetlerin kalitesini garanti altına alacak önlemleri almakla yükümlüdür. Lisans alanın lisans sözleşmesinde yer alan şartlara uymaması hâlinde, marka sahibi tescilli markadan doğan haklarını lisans alana karşı ileri sürebilir.
Tarafların Temel Hak ve Yükümlülükleri
Franchise verenin başlıca yükümlülükleri arasında; franchise sistemi ile sözleşmenin hüküm ve koşulları hakkında franchise alanı imza öncesinde bilgilendirerek yükümlülükleri hakkında öngörü sahibi olmasını sağlamak, franchise alana ürün ve ilgili diğer malzemeleri tedarik etmek ve franchise verene ait markalar ile ticaret unvanı üzerinde kullanım hakkı tanımak yer alır.
Franchise alanın temel edimleri ise franchise giriş bedeli ile ciro üzerinden kararlaştırılan oranda sürekli franchise bedelini ödemek, franchise verenin çıkarlarını korumak ve sözleşme süresince franchise verenle rekabet etmemektir. Franchise alan ayrıca ürünlerin satışını artırmak için en iyi çabayı göstermek ve franchise verenin standart, talimat ve yönergelerine tam olarak uymakla yükümlüdür.
Lüks Tüketim Dinamikleri ve Çevrimiçi Satış Standartları
Lüks tüketim sektöründe franchise alanların mağazaların iç tasarımına daha fazla yatırım yapmaları gerekmekte olup bu durum başlangıçta diğer sektörlere kıyasla daha yüksek miktarda sermaye yatırımı gerektirir. Buna paralel olarak, lüks markanın katı standartları uyarınca franchise verenin de eğitim verme, sürekli pazarlama ve reklam desteği sağlama borcu daha ağırdır. Bu dengenin sonucu olarak franchise verenler lüks segmentte diğer sektörlere oranla çok daha sık ve katı denetim ve inceleme mekanizmaları yürütür.
Mali parametreler bakımından birçok lüks marka, franchise alandan franchise giriş bedeli ve sürekli franchise bedeli talep etmeme yoluna gidebilmektedir. Buna karşın franchise veren tarafından bu bedellerin talep edilmesi hâlinde, kararlaştırılan meblağlar çoğunlukla diğer sektörlerden daha yüksek olmaktadır.
Lüks franchise sözleşmelerinde franchise alanın ürünleri çevrimiçi satma hakkına sahip olup olmayacağının belirlenmesi oldukça önemlidir. Franchise alana çevrimiçi satış hakkı verilmişse, franchise verenin internet sitesinin tasarımına ilişkin yönergeleri sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.
Sözleşmenin Sona Ermesi, Fesih ve Tasfiye Süreci
Franchise sözleşmeleri genellikle belirli süreli kurulur. Sözleşme süresinin otomatik yenilenmesine ilişkin bir kural bulunmadığı takdirde, taraflar sürenin uzatılmasında mutabık kalmadıkça sözleşme sürenin bitimiyle kendiliğinden sona erer. Sözleşmesel fesih hükümleri ise ağırlıklı olarak tek taraflı kurgulanmakta ve yalnızca franchise alanın sözleşmeyi önemli ölçüde ihlal etmesi durumunda franchise verene fesih hakkı tanıyacak şekilde düzenlenmektedir.
Franchise sözleşmesinin sona ermesi veya feshi durumunda franchise alan, franchise verene ait sistemi ve fikri mülkiyet haklarını kullanma hakkını kaybeder. Franchise alan; mağazayı işletmeyi, franchise verenin ürünlerini satmayı, fikri mülkiyet hakları ile know-how'ını kullanmayı derhal durdurmak ve franchise verene ait tüm ürün, gizli bilgi, yönergeler ile fikri mülkiyet materyallerini iade etmek zorundadır.
Franchise alanın franchise verene ait gizli bilgileri koruma, ifşa etmeme ve kullanmama yükümlülüğü sözleşmenin sona ermesinden veya feshinden sonra da süresiz olarak devam eder. Sözleşmenin sona ermesi veya feshi hâlinde elde kalan stokların franchise veren tarafından geri alınıp alınmayacağı hususu ise sözleşmede tereddüde yer bırakmayacak açıklıkta düzenlenmelidir.
Lüks Markalarda Denkleştirme Tazminatı Talebi
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122/1 hükmüne göre sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra müvekkil acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde önemli menfaatler elde etmeye devam ediyorsa, acente sözleşme sürseydi kazanacağı ücretten mahrum kalıyorsa ve somut olayın şartlarına göre hakkaniyete uygun düşüyorsa acente uygun bir tazminat talep edebilir. TTK m. 122/5 uyarınca bu düzenleme, hakkaniyete aykırı düşmediği sürece tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesinde de kıyasen uygulanır. Bu kural, tekel hakkı tanıyan franchise sözleşmelerinde denkleştirme isteminin yasal dayanağını oluşturur.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 122Kaynağı aç
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122/2 uyarınca tazminat, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz; sözleşme ilişkisi daha kısa bir süre devam etmişse faaliyetin devamı sırasındaki ortalama esas alınır. Kanunun 122/3 maddesi uyarınca, müvekkilin feshi haklı gösterecek bir eylemi olmadan acente sözleşmeyi feshetmişse veya acentenin kusuru sebebiyle sözleşme müvekkil tarafından haklı sebeplerle feshedilmişse, acente denkleştirme isteminde bulunamaz. Aynı maddenin dördüncü fıkrası gereğince denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez; denkleştirme istem hakkının sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir.
Lüks tüketim sektöründeki franchise ilişkilerinde denkleştirme isteminde bulunulup bulunamayacağı her somut olayda sıkı bir incelemeye tabidir. Lüks markalar dünya çapında tanınan işletmeler olup yeni müşteri çevresi kazanımında franchise alanın yerel çabalarından ziyade lüks markanın uluslararası tanınırlığı ve prestiji belirleyici rol oynamaktadır.
Haksız Fesih Halinde Zarar Kalemleri ve Tazminat Hesabı
Franchise sözleşmesinin haksız feshi durumunda yoksun kalınan kâr belirlenirken; Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2014/6497 Esas ve 2014/20280 Karar sayılı ilamı gereğince öncelikle franchise alanın aynı nitelikte benzer bir sözleşme yapabileceği veya benzer bir iş bulabileceği makul bir süre saptanmalıdır. Sözleşme haksız olarak feshedilmeseydi bu makul süre içinde elde edilmesi muhtemel gelir tespit edilmeli ve bu geliri elde etmek için yapılacak tüm gider ve harcamalar mahsup edilerek net kâr kaybı hüküm altına alınmalıdır. Haksız feshe dayalı tazminat davasında, ıslah ile artırılan tazminat miktarı yönünden de ıslah tarihinden değil, haksız fesih tarihinden itibaren faiz yürütülmesi gerekir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2014/6497, K. 2014/20280Kaynağı aç
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2016/1251 Esas ve 2017/633 Karar sayılı ilamına göre, peşin ödenen katılım bedeli zarar olarak talep edildiğinde, sözleşmenin geçerli kaldığı döneme isabet eden tutar mahsup edilmeli ve kalan meblağ üzerinden tazminat belirlenmelidir. Franchise verenin fesih ihtarnamesi ve mal teslimini durdurması nedeniyle işletmenin fiilen çalıştırılamadığı tespit edilirse, bu dönemde ödenen işçi ücretleri zarar kapsamında talep edilebilir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/1251, K. 2017/633Kaynağı aç
Haksız fesih sonrasında ödenen kira giderine ilişkin zarar belirlenirken, sözleşmedeki soyut kira tutarı değil, işletmenin fiilen çalıştırılıp çalıştırılmadığı saptanarak fiilen ödendiği ispat edilen kira bedelleri esas alınır. Malzeme bedeli taleplerinde şirketin stok defterleri incelenerek faturaların sarf malzemesi veya hizmete ilişkin olup olmadığı ayrı ayrı değerlendirilmeli ve fiilen elde kalan stoklar gözetilmelidir. Haksız feshe dayalı tazminat istemleri yargılama sonucu saptanacağından likit alacak niteliğinde değildir; bu nedenle itirazın iptali davalarında icra inkâr tazminatına hükmedilemez.
Yargılama Usulü ve Dava Ehliyetinin Denetimi
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 114/1-d uyarınca tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip bulunması dava şartı niteliğindedir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2016/2628 Esas ve 2017/915 Karar sayılı ilamı gereğince aktif ve pasif dava ehliyeti mahkemece yargılamanın her aşamasında re'sen nazara alınmalıdır. Bu kapsamda mahkeme; davacı tarafın bağımsız tüzel kişiliğinin bulunup bulunmadığını, dava konusu marka üzerinde hukuki bir hak sahipliğinin olup olmadığını ve şahsi bir hakkın ihlal edilip edilmediğini kendiliğinden incelemekle yükümlüdür.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/2628, K. 2017/915Kaynağı aç
Lüks franchise sözleşmelerinde sürekli franchise bedeli zorunlu mudur?
Lüks tüketim sektöründe birçok marka başlangıç giriş bedeli veya sürekli franchise bedeli talep etmemektedir; ancak bu bedeller sözleşmeyle kararlaştırılmışsa çoğunlukla diğer sektörlere oranla daha yüksek belirlenmektedir.
Sözleşme bittiğinde kalan lüks ürün stokları nasıl tasfiye edilir?
Sözleşme sona erdiğinde ürün satışı derhal durdurulmalı ve marka materyalleri iade edilmelidir; eldeki stokların franchise veren tarafından geri alınıp alınmayacağı ise sözleşmedeki açık hükme göre belirlenir.
Lüks marka franchise alanları denkleştirme tazminatı talep edebilir mi?
6102 sayılı TTK m. 122/5 kıyasıyla tekel hakkı veren sürekli sözleşmelerde denkleştirme tazminatı istenebilse de lüks tüketimde müşteri çevresinin oluşumu franchise alanın faaliyetinden ziyade markanın küresel tanınırlığına dayandığından bu talep somut olayda sıkı denetime tabidir.
Haksız fesihte mahrum kalınan kâr nasıl hesaplanır?
Benzer nitelikte bir sözleşmenin yapılabileceği makul süre tespit edilir; bu sürede elde edilmesi muhtemel gelirden yapılması gereken harcama ve giderler mahsup edilerek net kâr kaybı belirlenir.
Haksız feshe dayalı tazminat davasında icra inkâr tazminatı alınabilir mi?
Franchise sözleşmesinin haksız feshinden doğan tazminat miktarı yargılama neticesinde belirlendiğinden alacak likit kabul edilmez ve icra inkâr tazminatına hükmedilemez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

