Ücretsiz izin, bir virüs salgını olsun ya da olmasın, işçi ile işverenin karşılıklı anlaşarak iş sözleşmesini dondurup askıya almasıyla verilebilir. Üzerinde anlaşılan dönem sonsuza kadar sürmez; makul bir süreyle sınırlıdır ve bu süre her olaya göre değişir. Bunun yanında 4857 sayılı İş Kanunu'nun geçici 10. maddesi, maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren üç aylık süreyi geçmemek üzere işverenin işçiyi tamamen veya kısmen ücretsiz izne ayırabilmesini düzenler. Bu kapsamdaki ücretsiz izin, işçiye haklı nedene dayanarak fesih hakkı vermez. Aynı madde, ayrık tuttuğu hâller dışında her türlü iş veya hizmet sözleşmesinin işveren tarafından üç ay süreyle feshedilmesini yasaklar. Zorlayıcı nedenle fesih, bulaşıcı hastalık ve yıllık izin ise ücretsiz iznin şartlarından ayrı kurallara bağlıdır.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. geçici 10Kaynağı aç
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 24Kaynağı aç
Anlaşarak sözleşmenin askıya alınması
İşçi ve işveren, ortada bir salgın bulunmasa da iş sözleşmesini birlikte dondurup askıya alabilir. Askıya alma, işçi aleyhine sonuç doğuran bir düzenlemedir. İşçi işyeriyle bağını sürdürür, fiilen işe gitmez ve buna karşılık ücret almaz.
Tarafların anlaştığı ücretsiz izin dönemi sınırsız değildir. Süre, her olayın özelliğine göre değişen makul bir zamanla sınırlanır. Askı ekonomik krize dayanıyorsa, kriz hafiflediğinde işçi işe başlatılır. İthalat yüzünden hammadde bulunamıyorsa, firma hammaddeyi başka bir yerden sağladığı anda sözleşme kaldığı yerden devam eder.
Makul süre dolmasına ve şartlar normale dönmesine karşın işe başlatılmama durumunda işverenin işe başlatmama iradesi ortaya koyduğu, sözleşmenin işverence haksız feshedilmiş sayılacağı ve salgının uzaması hâlinde işçinin makul bir süre bekledikten sonra haklı fesih yaparak alacaklarını isteyebileceği yönünde değerlendirmeler bulunmaktadır. Buna karşılık 4857 sayılı Kanun'un geçici 10. maddesi uyarınca ücretsiz izne çıkarılmış olmak işçiye haklı fesih yetkisi vermemektedir; taraflar arasındaki serbest askı mutabakatı ile kanuni geçici düzenlemenin feshe bağladığı sonuçlar farklı çerçevelerde ele alınmaktadır.
Taraflar anlaşırsa çalışma süresini ve ücreti yarıya indirebilir.
Çalışma koşullarında esaslı değişiklik
4857 sayılı İş Kanunu'nun 22. maddesine göre işveren, iş sözleşmesiyle, sözleşmenin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklarla ya da işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarındaki esaslı değişikliği ancak durumu işçiye yazılı bildirerek yapabilir. Biçime uygun olmayan ve işçinin altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmediği değişiklik işçiyi bağlamaz. İşçi öneriyi bu süre içinde kabul etmezse işveren, değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya fesih için başka bir geçerli neden bulunduğunu yazılı olarak açıklayıp bildirim süresine uyarak iş sözleşmesini feshedebilir. İşçi bu durumda 17 ila 21. maddeler uyarınca dava açabilir. Taraflar anlaşarak çalışma koşullarını her zaman değiştirebilir. Değişiklik geçmişe etkili biçimde yürürlüğe konulamaz. Altı iş günü, bu değişiklik önerisinin yazılı kabul süresidir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 22Kaynağı aç
Geçici maddede fesih yasağı ve ücretsiz izin
4857 sayılı İş Kanunu'na 7244 sayılı Kanun ile eklenen geçici 10. madde uyarınca, kanun kapsamında bulunup bulunmadığına bakılmaksızın tüm iş veya hizmet sözleşmeleri yürürlük tarihinden itibaren üç ay boyunca işverenin feshine karşı korunmuştur. Bu kuralın istisnaları; 25. maddenin birinci fıkrasının (II) numaralı bendinde ve ilgili mevzuatta düzenlenen ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık hâlleri, belirli süreli sözleşmelerde sürenin dolması, işyerinin kapanıp faaliyetin sona ermesi ve mevzuata dayalı hizmet alımları ya da yapım işlerinde işin bitmesidir.
Kural olarak ücretsiz izin, işçi ve işverenin anlaşmasına bağlıdır. Geçici 10. madde ise işverene, maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren üç aylık süreyi geçmemek üzere işçiyi tamamen veya kısmen ücretsiz izne ayırma yetkisi tanır. Bu ayırmada işçinin rızası aranmaz. Yetki, işçiyi izne ayırabilmek şeklinde yazılmıştır; her işçinin izne çıkarılması zorunlu değildir. Bu madde kapsamında ücretsiz izne ayrılan işçi, izne ayrılmış olmasından dolayı haklı nedene dayalı fesih hakkına kavuşmaz.
Geçici düzenlemedeki fesih kısıtlamasına aykırı hareket eden işveren veya işveren vekillerine, iş sözleşmesi sonlandırılan her çalışan için eylemin gerçekleştiği tarihte yürürlükte olan aylık brüt asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanır.
Cumhurbaşkanı, birinci ve ikinci fıkradaki üç aylık süreleri her defasında en fazla üçer aylık sürelerle 30/6/2021 tarihine kadar uzatmaya yetkilidir.
İşyerinde işin durması ve işçinin çalışamaması
Süresi belirli olsun ya da olmasın işçi, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesinde gösterilen zorlayıcı nedenlerin varlığı durumunda bildirim süresini beklemeksizin derhal fesih yoluna başvurabilir. Kanunun aradığı koşul, işçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasına yol açan zorlayıcı bir sebebin belirmesidir. Covid-19 tedbirleri kapsamında idari kararla bir haftayı aşan süreyle faaliyeti durdurulan eğlence mekanlarında veya kahvehanelerdeki çay ocağı servislerinde çalışanlar bu zorlayıcı sebebe dayanarak sözleşmelerini feshedebilir.
Süresi belirli olsun ya da olmasın işveren de 25. maddede yazılı hâllerde sözleşmeyi sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebilir. Bu maddedeki zorlayıcı sebep, işçiyi işyerinde bir haftadan fazla süreyle çalışmaktan alıkoyan bir sebebin ortaya çıkmasıdır. Burada aranan, işyerindeki işin durması değil, işçinin çalışmasının engellenmesidir. İşyeri açık ve çalışıyor olduğu hâlde sokağa çıkma yasağı uygulanması veya belirli bir ilçenin karantinaya alınması yüzünden işçi bir haftadan fazla süre işyerine gidemezse, işveren haklı nedenle iş sözleşmesini feshedebilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 25Kaynağı aç
İşçi, feshin 25. maddedeki bentlerde öngörülen sebeplere uygun olmadığı iddiasıyla 18, 20 ve 21. maddeler çerçevesinde yargı yoluna başvurabilir.
Anlaşmayla kurulan ücretsiz askıda işçi işe gitmez ve ücret almaz. Zorlayıcı nedenle çalışamayan veya çalıştırılmayan işçiye ise bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir. Yıllık izinde ücretin tamamı, işçi çalışıyormuş gibi ödenir. Ücretin hiç işlememesi, bir haftaya kadar yarım ödenmesi ve tamamının ödenmesi birbirinin yerine geçmez.
Sağlık, bulaşıcı hastalık ve askıda ücret
İşçi, 24. maddedeki sağlık sebeplerinde de sözleşmeyi sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebilir. Birinci hâl, sözleşmenin konusu olan işin yapılmasının, işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olmasıdır. İkinci hâl, işçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan buluşup görüştüğü işverenin ya da başka bir işçinin bulaşıcı bir hastalığa veya işçinin işiyle bağdaşmayan bir hastalığa tutulmasıdır. Bulaşıcı hastalıkta sürekli, yakın ve doğrudan görüşme şartı aranır.
İşverenin 25. maddedeki sağlık sebepleri ayrı şartlara bağlıdır. İşçinin kendi kastından, derli toplu olmayan yaşayışından veya içkiye düşkünlüğünden doğan bir hastalığa yakalanması ya da engelli hâle gelmesi nedeniyle devamsızlık, ardı ardına üç iş gününü veya bir ayda beş iş gününü aşarsa işveren bildirimsiz feshedebilir. Başka bir bentte, hastalığın tedavi edilemeyecek nitelikte olması ile işyerinde çalışmanın sakıncalı bulunduğunun Sağlık Kurulunca saptanması birlikte aranır.
Birinci bentteki kişisel sebepler dışında hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hâllerde işverenin bildirimsiz fesih hakkı, bu hâllerin işçinin işyerindeki çalışma süresine göre 17. maddedeki bildirim sürelerini altı hafta aşmasından sonra doğar. Doğum ve gebelikte bu süre, 74. maddedeki sürenin bitiminde başlar. Sözleşmenin askıda kalması nedeniyle işe gidilemeyen süreler için ücret işlemez. Bu hüküm, işverene işçiyi ücretsiz izne ayırma yetkisi vermez; sayılan hâllerde fesih hakkının doğma zamanını ve askı süresince ücret işlememesini düzenler.
Yıllık iznin ücretsiz izinden ayrılması
Yıllık izin, işyerinde bir yılını dolduran işçilerin kıdemlerine göre 14 gün ile 26 gün arasında kullandığı izindir. Bu sırada ücretin tamamı, işçi çalışıyormuş gibi ödenir ve işçinin yıllık izin kullandığına dair yazılı beyanı alınır. İşçi Covid-19 nedeniyle yıllık izne çıkarılmışsa bu süre, işçinin hakkı olan tatilidir. Tatil süresinde çalışma yapılmaz. İşçi süreyi dinlenmek ve sonraki çalışma dönemine hazırlanmak için kullanır.
Yıllık izin süresi içinde fiilen çalışılırsa işçi yıllık izin yapmış sayılmaz ve ücrete hak kazanır. Ücretin verilmemesi haklı fesih sebebidir.
Evden çalışma, gelir desteği ve başvuru
İşçi, sadakat borcu gereği, gerekli olduğunda evden çalışarak işin devamını sağlar. İşveren işçiyi evden çalıştırdığı hâlde ücret ödemezse işçi sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir.
Haftalık çalışma süresi geçici olarak en az üçte bir oranında azaltılırsa ya da işyerindeki faaliyet tamamen veya kısmen en az dört hafta durursa, işçiye üç ay boyunca gelir desteği sağlanır. Başvuruyu işveren İşkur'a yapar.
Virüs nedeniyle ücretsiz izne çıkarılan işçiler ile işsizlik maaşı alamayan ve 15 Mart'tan sonra işten çıkarılan işçilere, işsizlik sigortası kolundan nakdi ücret desteği verilir. Destek üç ay süreyle verilir. Cumhurbaşkanı bu süreyi altı aya kadar uzatabilir.
İşçi sözleşmeyi haklı nedenle feshettikten sonra zorunlu arabuluculuk yoluna gider ve zamanaşımı sürelerini hesaba katar.
Sık sorulan sorular
Ücretsiz izin için işçinin rızası gerekir mi?
Anlaşarak kurulan ücretsiz izinde işçi ve işverenin rızası birlikte gerekir. Geçici 10. maddede işveren, yürürlüğe girişten itibaren üç ayı geçmemek üzere işçiyi tamamen veya kısmen ücretsiz izne ayırabilir; bu ayırmada rıza aranmaz ve bu izin haklı fesih hakkı vermez.
Ücretsiz izin ne kadar sürebilir?
Anlaşmaya dayanan ücretsiz izin sonsuza kadar sürmez; süre her olaya göre değişen makul bir zamanla sınırlıdır. Geçici 10. maddede işveren, yürürlük tarihinden itibaren üç aylık süreyi aşmamak üzere ücretsiz izne ayırabilir. Cumhurbaşkanı bu üç aylık süreleri her defasında en çok üçer ay ile 30/6/2021 tarihine kadar uzatabilir.
İş bir haftadan uzun durursa işçi feshedebilir mi?
Evet. İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla işin durmasını gerektiren zorlayıcı sebep varsa işçi, 24. madde uyarınca sürenin bitimini veya bildirim süresini beklemeden sözleşmeyi feshedebilir.
Sokağa çıkma yasağında fesih hakkı kimdedir?
İşyeri açık ve çalışıyor olduğu hâlde sokağa çıkma yasağı veya belirli bir ilçenin karantinası nedeniyle işçi bir haftadan fazla işyerine gidemezse fesih hakkı işverendedir. İşçiyi bir haftadan fazla çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı sebep, 25. maddeye göre bildirimsiz fesih sebebidir.
Zorlayıcı sebebin ilk haftasında ücret ödenir mi?
Zorlayıcı nedenle çalışamayan veya çalıştırılmayan işçiye, bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir.
Bulaşıcı hastalıkta işçi sözleşmeyi feshedebilir mi?
İşçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan görüştüğü işveren veya başka bir işçi bulaşıcı ya da işçinin işiyle bağdaşmayan bir hastalığa tutulmuşsa işçi, 24. maddeye göre sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshedebilir.
Hastalıkta askı süresi için ücret işler mi?
Hayır. Hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hâllerde sözleşme askıda kaldığı için işe gidilemeyen sürelerde ücret işlemez. Bu kural, işverenin işçiyi ücretsiz izne ayırma yetkisi değildir.
Yıllık izinde çalışılırsa ne olur?
Yıllık izin esnasında işçinin fiilen çalıştırılması durumunda izin hakkı kullanılmış sayılmaz ve çalışılan süreye ilişkin ücret talep hakkı doğar. Söz konusu ücretin ödenmemesi işçi yönünden haklı fesih nedenidir; ayrıca salgın sebebiyle kullandırılan yıllık izin dinlenme amacına tahsis edilmiş olup bu sürede çalışma yapılmaz.
Evden çalışmada ücret ödenmezse fesih haklı olur mu?
İşveren işçiyi evden çalıştırıp ücret vermezse işçi sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir. İşçi de gerekli olduğunda evden çalışarak işin devamını sağlar.
Üç aylık fesih yasağının istisnaları nelerdir?
Yasak; ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller ile benzeri sebepleri, belirli süreli sözleşmede sürenin bitmesini, işyerinin kapanmasını ve faaliyetin sona ermesini, ayrıca mevzuata göre hizmet alımı ve yapım işlerinde işin bitmesini kapsamaz.
Yasağa aykırı fesihte yaptırım nedir?
Fesih yasağı kuralına uymaksızın iş akdine son veren işveren veya işveren vekillerine, işten çıkarılan her bir işçi için fiilin işlendiği tarihteki brüt asgari ücret kadar idari para cezası tatbik edilir.
25. maddeye dayalı fesihte yargı yolu açık mıdır?
Evet. İşçi, feshin bentlerde öngörülen sebeplere uygun olmadığı iddiasıyla 18, 20 ve 21. maddeler çerçevesinde yargı yoluna başvurabilir.
Çalışma süresi ve ücret yarıya indirilebilir mi?
Evet. Taraflar anlaşarak çalışma süresini ve ücreti yarıya indirebilir.
Gelir desteği başvurusunu kim yapar?
Başvuruyu işveren İşkur'a yapar. Haftalık çalışma süresi geçici olarak en az üçte bir azalırsa ya da faaliyet tamamen veya kısmen en az dört hafta durursa işçiye üç ay gelir desteği sağlanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy