Karşılıksız Çek Düzenleme Suçu, Cezası ve Şikayet Usulü

Çek keşide edilebilmesi için muhatap bankada düzenleyenin tasarrufuna tahsis edilmiş bir karşılığın bulunması ve düzenleyenin bu fon üzerinde çek keşide etmek suretiyle tasarruf yetkisine sahip olacağına dair muhatap ile düzenleyen arasında açık yahut zımni bir anlaşmanın mevcudiyeti gerekir. Bahse konu şartların yerine getirilmemiş olması senedin çek vasfını ve hukuki geçerliliğini ortadan kaldırmaz. Kanuni ibraz süresi içinde karşılığı bulunmayan bir çek düzenleyen kişi aleyhine hamilin şikayeti üzerine adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı yaptırımı uygulanır; ayrıca düzenleyen, çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle ve hamilin maruz kaldığı zararı tazmin etmekle yükümlüdür.

Çekte İbraz Süreleri ve Kısmi Karşılık Bulundurma

Türk Ticaret Kanunu m. 796 gereğince çek, düzenlendiği yerde ödenecekse ibraz süresi on gün; düzenlendiği yerden farklı bir yerde ödenecekse bir aydır. Düzenleyenin muhatap bankada çek bedelinin yalnızca bir kısmını hazır bulundurması durumunda Türk Ticaret Kanunu m. 783/2 uyarınca banka bu kısmi meblağı ödemekle yükümlüdür. Çek hesabı, Çek Kanunu m. 2/10 uyarınca sadece hesap sahibinin veya kanuni temsilcisinin yazılı talebi yahut zamanaşımı süresinin dolması üzerine kapatılabilir. Hesabın kapatılmasından sonra kanuni ibraz süresi dahilinde bankaya ibraz edilen çekler hakkında da karşılıksızdır işlemi tatbik olunur.

Bankada Karşılıksızdır İşlemi Yapılması ve Görevlilerin Sorumluluğu

Çek Kanunu m. 3/2 hükmü uyarınca karşılıksızdır işlemi, muhatap bankanın kanunen ödemek zorunda olduğu tutarın dışında kalan ve karşılanamayan çek tutarıyla sınırlı biçimde yapılır. Hamilin talep etmesi halinde bu işlem; senedin arka yüzüne tahsil için bankaya sunulduğu tarih, hesap vaziyeti, bankanın kanuni yükümlülüğü dahilinde ödediği miktar ve ibraz eden gerçek kişinin adı ve soyadı yazılarak banka görevlisi ile ibraz eden tarafından imza altına alınması suretiyle tamamlanır. İbraz eden şahsın tüzel kişi adına tahsilat yapması durumunda bu durum açıkça belirtilir ve bankaca ödenen meblağ indirildikten sonra karşılıksız kalan tutar gösterilir. Hamilin imzadan imtina etmesi durumunda karşılıksızdır işlemi yapılmaz. Talebe rağmen kısmen veya tamamen karşılığı bulunmayan senet hakkında bu işlemi tesis etmeyen banka personeli hakkında Çek Kanunu m. 7/4 uyarınca şikayet üzerine bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunabilir.

Muhatap bankanın kanuni yükümlülüğü dahil olmak üzere kısmi ödemenin hamilce kabul edilmemesi halinde Çek Kanunu m. 3/5 gereğince karşılıksızdır işlemi tesis edilir; ibraz tarihi ile ödememe gerekçesi çek üzerine yazılarak senet, imzası karşılığında hamile verilir ve ön ile arka yüzünün sureti bankada muhafaza edilir. Hesapta hiçbir karşılığın yer almaması ve hamilin yalnızca bankanın kanuni yükümlülük miktarını talep etmesi halinde de aynı usul yürütülür.

Cezai Yaptırımlar, Koruma Tedbiri ve Şikayet Usulü

Kanuni ibraz süresi içinde çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verilmesi halinde hamilin şikayeti üzerine her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur ve bu ceza çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına, yasağın bulunması halinde ise devamına karar verir. Yargılama esnasında mahkemece resen koruma tedbiri olarak da çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanır. Verilen koruma tedbiri kararına karşı İcra ve İflas Kanununun 353 üncü maddesinin birinci fıkrası uyarınca tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir; mercice yapılan itiraz incelemesi sonucunda verilen karar kesindir. Tedbir; çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, tüzel kişi adına çek keşide edenler ve sermaye şirketlerinde yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilmiş şirket yetkilileri hakkında tatbik edilir.

Karşılıksızdır işlemine sebebiyet verme suçundan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür; çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer, çek hesabının açıldığı banka şubesinin mevki veya hesap sahibinin yahut şikayetçinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Yargılamada İcra ve İflas Kanununun ilgili usul hükümleri tatbik olunur ve kararlara karşı İcra ve İflas Kanununun 353 üncü maddesinin birinci fıkrası uyarınca tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz yoluna başvurulabilir; itiraz merciinin kararı kesindir. İcra ve İflas Kanunu m. 347 gereğince şikayet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halde işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Çek Kanunu m. 5/11 gereğince bu suç kapsamında ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması hükümleri tatbik edilmez.

Temsil Yasağı ve Çek Defterlerinin İadesi

Çek Kanunu m. 5/2 gereğince gerçek kişi çek hesabı sahibi, kendi namına çek tanzim etmek üzere temsilci veya vekil atayamaz. Gerçek kişinin temsilcisi ya da vekili sıfatıyla çek tanzim edilmesi durumunda çekten kaynaklanan cezai ve hukuki sorumluluk çek hesabı sahibine ait olur. Muhatap nezdinde karşılığı kısmen veya tamamen hazır bulundurulmayan bir senedi düzenleyen kişi, Türk Ticaret Kanunu m. 783/3 uyarınca karşılıksız kalan miktarın yüzde onunu ödemek zorunda olduğu gibi hamilin bu nedenle uğradığı zararı da karşılamakla yükümlüdür.

Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilen şahıs adına yeni bir çek hesabı tesis edilemez. Çek Kanunu m. 5/4 ve 5/5 uyarınca yasaklı kimse elindeki tüm çek yapraklarını ilgili bankalara teslim etmek zorundadır. İlgili şahıs, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten başlayarak on gün içinde keşide etmiş bulunduğu ve henüz tahsilatı gerçekleşmemiş çekleri; düzenleme günlerini, meblağlarını ve mevcutsa lehtarlarını gösteren bir liste halinde muhatap bankaya iletmekle yükümlüdür. Çek Kanunu m. 7/6 uyarınca, hakkında yasak kararı verilmiş olmasına karşın çek tanzim eden fail, eylemi daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı müddetçe bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy