Kamulaştırmasız Hukuki El Atma ve İmar Kısıtlaması

Kamulaştırmasız hukuki el atma; idarenin bir taşınmaza fiilen müdahale etmemesine karşın, imar planı veya benzeri idari kararlar vasıtasıyla malikin kullanım hakkını uzun süre engellemesi ya da önemli ölçüde kısıtlaması ile meydana gelir.

Hukuki El Atmanın Şartları ve Kapsamı

İmar planlarında yer alan her kısıtlama hukuki el atma teşkil etmez. Taşınmaza getirilen imar kısıtlamasının hukuki el atma olarak nitelendirilebilmesi için idari müdahalenin süreklilik kazanmış olması ve mülkiyet hakkının özüne dokunması zorunludur.

Hukuki el atma, sadece taşınmazın bütünüyle kullanılamaz hale gelmesi durumunda değil, kullanımın önemli ölçüde sınırlandırılması hallerinde de gündeme gelir. Taşınmaza yapılaşma yasağı getirilmesi, inşaat ruhsatı düzenlenmemesi veya kullanım kısıtlaması konulması gibi müdahaleler taşınmazın ekonomik değerini ciddi şekilde azaltarak hukuki el atma oluşturabilir.

İmar Mevzuatında Kısıtlılık ve İdarenin Yükümlülükleri

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu Ek Madde 1 uyarınca, uygulama imar planlarında umumi hizmetlere ve resmî kurumlara tahsis edilmek suretiyle mülkiyet hakkının özüne dokunacak biçimde tasarrufu hukuken kısıtlanan taşınmazlar hakkında, planların yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıllık süre içinde imar programları veya imar uygulamaları yapılır. İlgili idareler bu süre zarfında bütçe imkânları dâhilinde taşınmazı kamulaştırmak veya mülkiyet hakkının kullanımını engelleyen kısıtlılığı kaldıracak yönde imar planı değişikliği yapmakla yükümlüdür.

2942 sayılı KAMULAŞTIRMA KANUNU m. Ek Madde 1Kaynağı aç

Ek Madde 1- (Ek: 20/8/2016-6745/33
md.)
Uygulama imar planlarında umumi
hizmetlere ve resmî kurumlara ayrılmak suretiyle mülkiyet hakkının özüne
dokunacak şekilde tasarrufu hukuken kısıtlanan taşınmazlar hakkında, uygulama
imar planlarının yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıllık süre içerisinde imar
programları veya imar uygulamaları yapılır ve bütçe imkânları dâhilinde bu
taşınmazlar ilgili idarelerce kamulaştırılır veya her hâlde mülkiyet hakkını
kullanmasına engel teşkil edecek kısıtlılığı kaldıracak şekilde imar planı
değişikliği yapılır/yaptırılır. (İptal cümle: Anayasa Mahkemesinin
20/12/2018 tarihli ve E.: 2016/181 K.: 2018/111 sayılı Kararı ile) (Ek
cümle:16/11/2022-7421/3 md.) (İptal üçüncü cümle: Anayasa Mahkemesinin
16/1/2025 tarihli ve E.: 2024/135; K.: 2025/20 sayılı Kararı ile.)
(İptal ikinci fıkra: Anayasa
Mahkemesinin 20/12/2018 tarihli ve E.: 2016/181 K.: 2018/111 sayılı Kararı ile)
(İptal üçüncü fıkra: Anayasa
Mahkemesinin 20/12/2018 tarihli ve E.: 2016/181 K.: 2018/111 sayılı Kararı ile)
(İptal dördüncü fıkra: Anayasa
Mahkemesinin 20/12/2018 tarihli ve E.: 2016/181 K.: 2018/111 sayılı Kararı ile)

3194 sayılı İmar Kanunu m. 10 gereğince, belediyeler imar planlarının yürürlüğe girmesinden en geç 3 ay içinde beş yıllık imar programlarını hazırlamak zorundadır. Beş yıllık imar programı sınırlarında kalan kamu hizmet tesislerine ayrılmış yerler, ilgili kamu kuruluşlarınca bu program süresinde kamulaştırılır ve gerekli ödenek yıllık bütçelere aktarılır. Kamulaştırma yapılıncaya veya umumi hizmet projeleri fiilen gerçekleştirilinceye kadar taşınmazlar hakkında diğer kanunların tanıdığı haklar devam eder.

3194 sayılı İMAR KANUNU m. 10Kaynağı aç

Madde
10 – Belediyeler; imar planlarının yürürlüğe girmesinden en
geç 3 ay içinde, bu planı tatbik etmek üzere 5 yıllık imar programlarını hazırlarlar.
Beş yıllık imar programlarının görüşülmesi sırasında ilgili yatırımcı kamu kuruluşlarının
temsilcileri görüşleri esas alınmak üzere Meclis toplantısına katılır. Bu programlar,
belediye meclisinde kabul edildikten sonra kesinleşir. Bu program içinde bulunan
kamu kuruluşlarına tahsis edilen alanlar, ilgili kamu kuruluşlarına bildirilir.
Beş yıllık imar programları sınırları içinde kalan alanlardaki kamu hizmet tesislerine
tahsis edilmiş olan yerleri ilgili kamu kuruluşları, bu program süresi içinde kamulaştırırlar.
Bu amaçla gerekli ödenek, kamu kuruluşlarının yıllık bütçelerine konulur.
İmar
programlarında, umumi hizmetlere ayrılan yerler ile özel kanunları gereğince kısıtlama
konulan gayrimenkuller kamulaştırılıncaya veya umumi hizmetlerle ilgili projeler
gerçekleştirilinceye kadar bu yerlerle ilgili olarak diğer kanunlarla verilen haklar
devam eder.
Kamuya ait gayrimenkuller:

Dava Öncesi İdareye Başvuru Şartı ve Süreler

Hukuki el atma sebebiyle tazminat davası açılmadan önce taşınmaz malikinin ilgili idareye başvuruda bulunarak taşınmazın kamulaştırılmasını veya uğradığı zararın giderilmesini talep etmesi zorunlu bir ön başvuru yoludur.

İdarenin bu başvuruyu açıkça reddetmesi durumunda ret kararının tebliğinden itibaren 60 gün içinde dava açılmalıdır. İdarenin başvuruya 30 gün içinde cevap vermemesi halinde ise bu sürenin bitiminden itibaren 60 gün içinde tam yargı davası açılması gerekir; bu süreler hak düşürücü niteliktedir.

Açılabilecek Davalar ve Görevli Mahkeme

İmar planında kamu hizmetine ayrıldığı halde uzun süre kamulaştırılmayan taşınmaz maliki, uğradığı zararın giderilmesi amacıyla İdare Mahkemesinde tam yargı davası açabilir. Yargılamada taşınmazın dava tarihindeki gerçek değeri mahkeme tarafından bilirkişi incelemesi yaptırılarak tayin edilir.

Hukuki el atmaya yol açan imar planı veya plan kararının hukuka aykırı olması halinde, malik tarafından bu işlemin iptali veya taşınmaz üzerindeki kısıtlamanın kaldırılması talebiyle idari işlemin iptali davası açılabilir.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 15/1-a hükmü gereğince, idari yargının görev alanına giren konularda görevli veya yetkili olmayan bir mahkemede dava açılması durumunda görev veya yetki yönünden ret kararı verilerek dava dosyası görevli ve yetkili mahkemeye gönderilir.

2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 15Kaynağı aç

Madde
15 – 1. (Değişik: 5/4/1990-3622/6 md.) Danıştay veya
idare ve vergi mahkemelerince yukarıdaki maddenin 3 üncü fıkrasında yazılı hususlarda
kanuna aykırılık görülürse, 14 üncü maddenin;
a)
3/a bendine göre adli (…)[11]
yargının görevli olduğu konularda açılan davaların reddine; idari yargının
görevli olduğu konularda ise görevli veya yetkili olmayan mahkemeye açılan davanın
görev veya yetki yönünden reddedilerek dava dosyasının görevli veya yetkili mahkemeye
gönderilmesine,
b)
3/c, 3/d ve 3/e bentlerinde yazılı hallerde davanın reddine,
c)
3/f bendine göre, davanın hasım gösterilmeden veya yanlış hasım gösterilerek açılması
halinde, dava dilekçesinin tespit edilecek gerçek hasma tebliğine,
d)
3/g bendinde yazılı halde otuzgün içinde 3 ve 5 inci maddelere uygun şekilde yeniden
düzenlenmek veya noksanları tamamlanmak yahut (c) bendinde yazılı hallerde, ehliyetli
olan şahsın avukat olmayan vekili tarafından dava açılmış ise otuzgün içinde bizzat
veya bir avukat vasıtasıyla dava açılmak üzere dilekçelerin reddine,
e)
3/b bendinde yazılı halde dilekçelerin görevli idare merciine tevdiine,
Karar
verilir.
2.
Dilekçelerin görevli mercie tevdii halinde, Danıştaya veya ilgili mahkemeye başvurma
tarihi, merciine başvurma tarihi olarak kabul edilir.
3. Dilekçelerin 3 ncü maddeye uygun olmamaları dolayısıyla
reddi halinde yeni dilekçeler için ayrıca harç alınmaz.
4. (Değişik: 10/6/1994-4001/7 md.) İlk inceleme üzerine
Danıştay veya mahkemelerce verilen; bu maddenin 1/a bendinde belirtilen idari yargının
görevli olduğu konularda davanın görev ve yetki yönünden reddine ilişkin kararlarla,
1/c bendinde yazılı gerçek hasma tebliğ ve 1/d bendindeki dilekçe red kararları
dışında, ilgisine göre istinaf ya da temyiz yoluna başvurulabilir.[12]
5.
(Ek: 5/4/1990-3622/6 md.) 1 inci fıkranın (d) bendine göre dilekçenin reddedilmesi
üzerine, yeniden verilen dilekçelerde aynı yanlışlıklar yapıldığı takdirde dava
reddedilir.
Tebligat
ve cevap verme:

Hukuki el atma tazminat davası nerede açılır?

İmar kısıtlamalarından doğan zararların giderilmesi talepli tam yargı davaları İdare Mahkemesinde açılır ve taşınmazın dava tarihindeki gerçek değeri bilirkişi marifetiyle belirlenir.

İdare ön başvuruya cevap vermezse dava süresi ne kadardır?

İdarenin 30 gün içinde cevap vermemesi halinde talep reddedilmiş sayılır ve bu sürenin sona ermesinden itibaren 60 günlük hak düşürücü süre içinde dava açılması gerekir.

Ruhsat verilmeyen her taşınmaz hukuki el atma sayılır mı?

Ruhsat verilmeyerek kullanımın sınırlandırılması hukuki el atma kapsamına girebilir; fakat müdahalenin süreklilik arz etmesi ve mülkiyet hakkının özüne dokunması şarttır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

Avukat Erdal Ersoy İletişim ve randevu

İdare hukuku