Kamulaştırmasız El Atma Kavramı ve Türleri
Kamulaştırmasız el atma; idarenin usulüne uygun bir kamulaştırma işlemi yapmaksızın özel mülkiyete tabi bir taşınmaza fiilen ve sürekli biçimde el koyması, üzerine tesis inşa etmesi veya imar planı ile taşınmazı kamusal bir amaca tahsis ederek mülkiyet hakkının kullanımını engellemesi hallerinde meydana gelir. Bu ihlal, idarenin müdahale biçimine göre fiili el atma veya hukuki el atma olarak iki ayrı hukuki kategoride değerlendirilir.
Fiili El Atma ve Adli Yargıda Bedel Davası
İdarenin özel mülkiyete konu bir taşınmaza fiilen el koyması haksız fiil teşkil eder. Bu fiili müdahaleden doğan zararların giderilmesi ve taşınmaz bedelinin tazminine ilişkin uyuşmazlıklar, haksız fiillere ilişkin özel hukuk hükümleri çerçevesinde adli yargı mercilerinde çözümlenir.
Kamulaştırma Kanunu'nun mülga 38. maddesindeki hak düşürücü sürenin Anayasa Mahkemesince iptal edilmesinin ardından, fiili el atmadan doğan davalar taşınmazın aynından ve mülkiyet hakkından kaynaklandığı için herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir.
Kamulaştırmasız el atmaya dayalı bedel davası, taşınmazın maliki veya mirasçıları tarafından açılabileceği gibi tapusuz taşınmazı kazandırıcı zamanaşımı zilyetliğiyle iktisap eden malik tarafından da açılabilir. Davada husumet, taşınmaza fiilen müdahale eden kamu idaresine yöneltilir.
Bedel davasında taşınmazın dava tarihindeki rayiç değeri tespit edilir. Yargılama neticesinde bedelin malike ödenmesi ile birlikte taşınmaz mülkiyetinin davalı idare adına tesciline karar verilir. Taşınmaz bedelinin tazmini istemiyle birlikte, taşınmazın haksız kullanımı sebebiyle geçmişe dönük ecrimisil talebinde bulunulması da mümkündür.
El Atmanın Önlenmesi ve Eski Hale Getirme Talebi
Türk Medeni Kanunu'nun 683. maddesi uyarınca mülkiyet hakkı, sahibine yasal sınırlar dairesinde taşınmazı kullanma, semerelerinden yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisi tanır. Bu doğrultuda malik, mülkünü haksız biçimde elinde tutanlara karşı hak talep edebileceği gibi mülkiyetine yönelen her türlü haksız müdahalenin menedilmesini de dava edebilir. İdareye karşı açılacak el atmanın önlenmesi talebinde fiili ve haksız bir müdahalenin sürmesi yeterli görülür; idarenin kusurlu bulunması şart koşulmaz. Bu dava yalnızca tapu maliki ile mirasçıları tarafından açılabilir; kiracının el atmanın önlenmesini talep etme hakkı bulunmamaktadır.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 683Kaynağı aç
El atmanın önlenmesi talebiyle dava açan davacı malik, yargılama sürecinde davasını ıslah ederek kamulaştırmasız el atma tazminat davasına dönüştürebilir.
El atmanın önlenmesi davasında taşınmazın eski hale getirilmesi de talep edilmişse ekonomik karşılaştırma yapılması zorunludur. Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 2011/14905 Esas ve 2012/1204 Karar sayılı ilamı gereğince, taşınmazın Kamulaştırma Kanunu'nun 11. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendi uyarınca net geliri üzerinden zemin bedeli hesaplanır ve bu bedel eski hale getirme masrafları ile karşılaştırılır. Eski hale getirme bedelinin zemin bedelinden fazla olması halinde zemin bedeline hükmedilip taşınmaz idare adına tescil edilir; aksi halde eski hale getirme masrafına hükmedilmesi gerekir.
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2011/14905, K. 2012/1204Kaynağı aç
Haksız İşgal Tazminatı Olarak Ecrimisil
Türk Medeni Kanunu'nun 995. maddesi uyarınca iyiniyetli olmayan zilyet, geri vermekle yükümlü olduğu şeyi haksız alıkoyması yüzünden hak sahibine verdiği zararlar ile elde ettiği veya elde etmeyi ihmal ettiği ürünler karşılığında tazminat ödemekle yükümlüdür. Aynı maddeye göre iyiniyetli olmayan zilyet, yaptığı giderlerden yalnızca hak sahibi için de zorunlu olanların tazminini isteyebilir ve şeyi kime geri vereceğini bilmediği sürece kusuruyla verdiği zararlardan sorumlu tutulur. Fiili el atma hallerinde talep edilen ecrimisil haksız işgal tazminatı niteliğindedir; miktarı en az kira bedeli, en çok tam gelir yoksunluğu ölçüsünde belirlenir ve 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 995Kaynağı aç
Hukuki El Atma ve İdari Yargıda Tam Yargı Davası
Taşınmaza fiilen el atılmaksızın imar planı ile taşınmazın sağlık, yol veya otopark gibi kamusal bir fonksiyona tahsis edilmesi ve mülkiyet hakkının kullanımının kısıtlanması hukuki el atma niteliğindedir. Bu tür idari işlemlerden ve plan uygulamalarından doğan zararların tazmini istemiyle açılan davalar idari yargının görev alanına girer.
Danıştay 6. Dairesinin 2011/8152 Esas ve 2013/2702 Karar sayılı ilamında açıklandığı üzere; imar planında kamusal alana ayrılan taşınmazın İmar Kanunu'nun 10. maddesi uyarınca 5 yıllık imar programına alınmaması ve kamulaştırılmaması mülkiyet hakkını belirsiz bir süre kısıtlar. Bu kısıtlamanın idarece kaldırılmaması durumunda Kamulaştırma Kanunu'nun 11. ve 15. maddelerindeki ilkeler doğrultusunda taşınmaz bedeli hesaplanarak tam yargı davasında tazminat olarak hüküm altına alınır. Hükmolunan tazminat tutarı, taşınmazın idare adına tescili esnasında kamulaştırma bedeli yerine geçer.
Danıştay 6. Daire, E. 2011/8152, K. 2013/2702Kaynağı aç
Hukuki el atmadan kaynaklanan tam yargı davasının açılabilmesi için 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 13. maddesi gereğince idareye ön başvuru yapılması zorunludur. Hakları ihlal edilen maliklerin bu eylemi öğrendikleri tarihten itibaren 1 yıl ve her halde 5 yıl içinde ilgili idareye başvurmaları gerekir. İdarenin talebi kısmen veya tamamen reddetmesi halinde tebliğden itibaren ya da 60 gün içinde cevap vermemesi durumunda bu sürenin bittiği tarihten itibaren yasal dava açma süresi içinde tam yargı davası açılabilir.
Kamulaştırmasız fiili el atma davasında zamanaşımı süresi var mıdır?
Fiili el atmadan doğan davalar mülkiyet hakkına ve taşınmazın aynına dayandığı için hak düşürücü süre veya zamanaşımına tabi değildir.
Fiili el atma ve hukuki el atma davaları hangi yargı yolunda açılır?
İdarenin fiilen el koyduğu durumlardan doğan tazminat talepleri adli yargıda, fiili el atma olmaksızın imar planındaki kamusal kısıtlılıktan doğan zararlar ise idari yargıda tam yargı davası açılarak çözümlenir.
Kiracı kamulaştırmasız el atma nedeniyle müdahalenin önlenmesi davası açabilir mi?
Müdahalenin önlenmesi davasını yalnızca taşınmazın tapu maliki ve mirasçıları açabilir; kiracının bu davayı açma hakkı bulunmamaktadır.
Hukuki el atmaya karşı tam yargı davası açmadan önce idareye başvuru zorunlu mudur?
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 13. maddesi uyarınca zararın öğrenilmesinden itibaren 1 yıl ve her halde 5 yıl içinde idareye yazılı başvuru yapılması zorunlu bir dava ön şartıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

