Kamu Alacaklarında Haciz Süreci ve Takip Usulü

Kamu alacaklarının vadesinde ödenmemesi durumunda borçluya yazılı bir ödeme emri gönderilir. Bu belgede borcun tutarı, vergi, ceza ve faiz gibi hangi kalemlerden oluştuğu, 15 gün içinde ödenmediği takdirde cebren tahsilata geçileceği ve mal bildiriminde bulunulması gerektiği borçluya bildirilir.

Ödeme Emrine İtiraz Sebepleri ve Mal Bildirimi Usulü

Ödeme emri tebliğ edilen kişi, böyle bir borcu olmadığı, borcun kısmen veya tamamen ödendiği ya da kamu alacağının zamanaşımına uğradığı gerekçeleriyle tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde itiraz komisyonu nezdinde itiraz başvurusunda bulunabilir. İtiraz komisyonu bu başvuruları en geç 7 gün içinde inceleyerek karara bağlamakla yükümlüdür. Borcun yalnızca bir kısmına itiraz edilmesi durumunda borçlunun itiraz ettiği bölümün cihet ve miktarını açıkça belirtmesi zorunludur; bu hususların gösterilmemesi halinde itiraza konu kısım için başvuru yapılmamış sayılır.

Borcun bir bölümüne yöneltilen itirazlar borçlunun mal bildiriminde bulunma yükümlülüğünü ve kanuni müddetini uzatmaz. Borcun tamamına yöneltilen itirazların komisyon tarafından kısmen veya tamamen reddedilmesi halinde ise borçlu, ret kararının kendisine tebliğinden itibaren 15 gün içinde mal bildiriminde bulunmak mecburiyetindedir. İlk bildiriminde malı olmadığını bildiren borçluların sonradan mal edinmeleri halinde durumu 15 gün içinde tahsil dairesine bildirmeleri kanuni zorunluluktur.

İhtiyati Haciz Halleri ve Borcun Tecili

Alacaklı amme idaresi, kanunda yazılı hallerden herhangi birinin bulunması durumunda herhangi bir süreyle sınırlı olmaksızın mahalli en büyük memurun kararıyla ihtiyati haciz tatbik edebilir. 6183 sayılı Kanun'un 13 üncü maddesi uyarınca teminat istenmesini gerektiren durumların varlığı, borçlunun belirli bir ikametgahının bulunmaması, borçlunun kaçmış olması veya kaçması, mallarını kaçırması ve hileli yollara sapması ihtimallerinin bulunması, borçludan istenen teminat veya kefilin süresinde gösterilmemesi yahut teklif edilen kefaletin kabul edilmemesi, mal bildirimine çağrılan borçlunun bildirimde bulunmaması veya noksan bildirim yapması, para cezasını gerektiren fiil sebebiyle kamu davası açılması ile iptali istenen muamele ve tasarrufların konusunu oluşturan mallar veya bunlar elden çıkarılmışsa elden çıkaranın diğer malları hakkında Kanun'un 27, 29 ve 30 uncu maddelerinin tatbikini gerektiren hallerde ihtiyati haciz uygulanır. Bu aşamada mal haczedilebilir ancak henüz satış yapılamaz; borçlunun teminat göstermesi halinde ise haciz kaldırılır.

Borcun vadeli şekilde ödenmesini talep eden borçlular bakımından tecil ve taksitlendirme mekanizması işletilebilir. Borcunu ödemede çok zor durumda olduğunu belgeleyen ve belirlenen meblağın üzerinde teminat gösteren mükelleflerin kamu borçları, tahsil dairesine yapılacak yazılı başvuru neticesinde 36 aya kadar taksitlendirilebilir. Vergiye uyumlu mükellefler yönünden ise bu taksitlendirme süresi 60 aya kadar genişletilebilmektedir.

Haczin Tatbiki, Sırası ve Haczedilemeyecek Haklar

Kamu alacağını karşılamak amacıyla borçlunun beyan ettiği veya idarece tespit edilen menkul ve gayrimenkul malları ile üçüncü kişilerdeki hak ve alacaklarından amme alacağına yetecek kadarı haczedilir. Maliye Bakanlığı hacze esas teşkil edecek mal varlığı araştırmasının usulünü, alanını, kapsamını ve araştırma yapılacak alacakların tür ve tutarını belirlemeye yetkilidir. Tahsil dairesi takip sürecinde amme idaresinin alacağı ile borçlunun menfaatlerini mümkün mertebe telif etmek ve dengelemek mecburiyetindedir.

Haciz uygulamasında borçlu tarafından başkasına ait olduğu öne sürülen veya üzerinde üçüncü kişilerce istihkak iddiası yahut ihtiyati haciz bulunan mallar en son sıraya bırakılır. Haczedilen bir gayrimenkul artırmaya çıkarılmadan önce borçlu borcu karşılayacak düzeyde menkul mal veya vadesi gelmiş sağlam bir alacak gösterirse, gayrimenkul üzerindeki haciz korunmak kaydıyla bu yeni değerler de haczedilir; bu durumda tahsil dairesi gayrimenkulün idaresine, işletilmesine ve hasılatına müdahale etmez.

6183 sayılı Kanun'un 70 inci maddesi uyarınca kamu alacakları için haczedilemeyecek mal ve haklar sınırlandırılmıştır. 233 sayılı KHK kapsamındaki iktisadi teşekküller ile mahalli idareler hariç Devlet malları ile özel kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar haczedilemez. Borçlunun şahsı ve mesleği için gerekli elbise ve eşyası ile borçlu ve ailesine gerekli yatak takımları, ibadete mahsus kitap ve eşyası, vazgeçilmesi mümkün olmayan mutfak takımı ve pek lüzumlu ev eşyası hacizden korunmuştur. Çiftçi borçlunun ailesinin geçimi için zaruri arazi, hayvan, taşıt ve tarım aletleri; çiftçi olmayanların mesleki alet, edevat ve kitapları; küçük taşıt sahiplerinin geçim vasıtaları; borçlu veya ailesine gerekli mandası, ineği veya üç keçi/koyunu ile bunların yem ve yataklıkları; borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ile çiftçinin tohumluğu haczedilemez. Ayrıca ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara ve bunların dul ve yetimlerine bağlanan emekli aylıkları, ordunun hava ve denizaltı personeline verilen uçuş ve dalış ikramiyeleri, yardım sandığı veya derneklerince hastalık, zaruret ve ölüm hallerinde bağlanan aylıklar, vücut ve sağlık zararları tazminatları, askerlik malullerine ve şehit yetimlerine verilen harp malullüğü zammı ile 1485 sayılı Kanun gereğince verilen tekel beyiyeleri, Harcırah Kanunu ödemeleri ve 2022 sayılı Kanun uyarınca bağlanan aylıklar kamu alacağı için haczedilemez. Borçlunun haline münasip evi haczedilemez; ancak evin değeri fazla ise borçluya haline münasip bir yer alınabilecek bedel bırakılmak şartıyla satışı mümkündür.

Üçüncü Kişilerdeki Hakların ve Banka Mevduatının Haczi

Hamiline yazılı olmayan veya cirosu kabil senede dayanmayan alacaklar ile maaş, ücret, kira gibi her türlü hakların ve fiilen tutanak düzenlemek suretiyle haczi kabil olmayan üçüncü şahıslardaki menkul malların haczi, borçlu veya zilyet olan yahut alacak ve hakları ödemesi gereken kişilere veya kurumlara haciz bildirisinin tebliği suretiyle yapılır; bu bildiriler posta yerine elektronik ortamda da tebliğ edilebilir. Tahsil dairelerince düzenlenen haciz bildirileri amme borçlusunun hak ve alacaklarının bulunabileceği bankaların şubelerine doğrudan veya mahalli tahsil dairesi aracılığıyla tebliğ edilebileceği gibi Maliye Bakanlığınca belirlenecek tutarın üzerindeki alacaklar için bankaların genel müdürlüklerine de tebliğ edilebilir. Haciz bildirisinin bankanın genel müdürlüğüne tebliğ edilmesi halinde tüm şubeleri kapsayacak şekilde beyanda bulunma yükümlülüğü genel müdürlüğe ait olur.

Kendisine haciz bildirisi tebliğ edilen üçüncü şahıs veya banka; borcu bulunmadığını, malın yedinde olmadığını, borcun daha önce ödendiğini, malın kusuru olmaksızın telef olduğunu ya da alacağın borçluya verildiğini tebliğ tarihinden itibaren 7 gün içinde tahsil dairesine yazılı olarak bildirmek zorundadır. Bu süre içinde yazılı itirazda bulunmayan üçüncü şahsın elinde mal bulunduğu ve amme borcunun zimmetinde kaldığı kabul edilir.

Haciz bildirisine yedi günlük itiraz süresini geçiren üçüncü şahıs, bildirinin tebliğinden itibaren bir yıl içinde genel mahkemelerde menfi tespit davası açarak tebliğ tarihi itibarıyla kamu borçlusuna borçlu olmadığını veya malın elinde bulunmadığını ispat etmek zorundadır. Menfi tespit davası açılması halinde Kanun'un 10 uncu maddesinde sayılan türden teminat gösterilmesi kaydıyla mahkemece takip işlemlerinin durdurulmasına karar verilebilir; üçüncü şahıs davasında haksız çıkarsa haksız çıktığı tutarın %10'u tutarında ayrıca inkâr tazminatına hükmedilir. Üçüncü şahsın yedi gün içinde itiraz etmesi halinde ise alacaklı kamu idaresi bir yıl içinde genel mahkemelerde itirazın aksini ispat davası açarak üçüncü şahsın İcra ve İflas Kanunu'nun 338 inci maddesinin birinci fıkrasına göre cezalandırılmasını ve borçlu bulunduğu tutarın ödenmesine hükmedilmesini isteyebilir.

Paraya Çevirme ve Tahsil Zamanaşımı

Haczedilen menkul mallar 6183 sayılı Kanun'un 85 inci maddesi uyarınca elektronik ortamda veya tahsil dairelerinin satış mahallinde açık artırma ve peşin para ile satılır; gayrimenkuller ise Kanun'un 90 ıncı maddesi uyarınca satış komisyonlarınca fiziki veya elektronik ortamda açık artırma ile satılır. 6183 sayılı Kanun'un 102 nci maddesi uyarınca kamu alacağı, vadesinin rastladığı takvim yılını takip eden takvim yılı başından itibaren 5 yıl içinde tahsil edilmezse zamanaşımına uğrar; para cezalarına ait özel kanunlarındaki zamanaşımı hükümleri ise saklıdır. Tahsil zamanaşımı oluştuktan sonra mükellef tarafından rızaen yapılan ödemeler tahsil dairesince kabul olunur.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy