Kıymetli Evrakın Genel Nitelikleri ve Devir Şekilleri
Kıymetli evrak, Türk Ticaret Kanunu m. 645 uyarınca içerdiği hak senetten ayrı olarak ileri sürülemeyen ve başkalarına devredilemeyen senetlerdir. Bir hakkın kıymetli evraka bağlanabilmesi için devredilebilir ve para ile ölçülebilir nitelikte bulunması şarttır; evlenme gibi kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar senede bağlanamaz. Kıymetli evrakta hakkın talep edilebilmesi borçluya ibraz koşuluna tabidir. Hak senedin devriyle geçer ve senet iptal edilmedikçe hak senetten ayrı olarak ileri sürülemez. Borçlu, senedin metninden anlaşılamayan veya kişisel olan savunmalarını senedi devralan iyiniyetli hamile karşı öne süremez.
Kıymetli evrakın devir şekli senedin türüne göre farklılaşır. Nama yazılı senetlerin devri için sadece teslim yetmeyip yazılı bir temlik beyanı gerekir. Bu senetlerde borçlu, eski alacaklıya karşı olan savunmalarını yeni alacaklıya karşı da ileri sürebilir. Hamiline yazılı senetler teslim ile devredilir; senedi elinde tutan kişi metinden dolayı hak sahibidir ve başka bir ispat aranmaz. Emre yazılı senetlerde hakkın devri ciro ile sağlanır. Türk Ticaret Kanunu m. 683 ve devamı uyarınca senedin arkasına veya alonja yazılan ciro beyanıyla senet tedavüle çıkar ve yeni hamil hak sahibi olur. Kambiyo senetlerinde ciro; temlik cirosu, tahsil cirosu ve rehin cirosu olmak üzere üç türe ayrılır.
Kambiyo Senetlerinin Türleri ve Şekil Şartları
Türk Ticaret Kanunu kapsamında kambiyo senetleri sınırlı sayıda sayılmış olup poliçe, bono ve çekten ibarettir. Kambiyo senetleri kanunun öngördüğü asgari unsurları taşımak zorundadır; bu şartlardan birinin eksikliği senedin kambiyo vasfını yitirmesine yol açar. Kambiyo senetlerinde kural olarak el yazısı ile atılmış imza şarttır. Ticari örf ve âdetin kabul ettiği menkul kıymet istisnaları hariç olmak üzere mekanik araçlarla veya güvenli elektronik imza ile kambiyo senedi düzenlenemez. İmzaların bağımsızlığı ilkesi uyarınca senetteki bir imzanın sahte olması veya imza sahibinin ehliyetsizliği, diğer geçerli imzaların sahiplerini borçtan kurtarmaz.
Poliçenin Unsurları ve Kabul Mekanizması
Poliçe, belirli bir bedelin ödenmesi emrini içeren bir kambiyo senedidir. Senet metninde poliçe kelimesinin yer alması şarttır; senet başka bir dilde kaleme alınmışsa o dildeki karşılığı mutlaka bulunmalıdır. Metninde poliçe kelimesi bulunmamakla birlikte poliçenin diğer unsurlarını taşıyan ve açıkça emre yazılı düzenlenen senetler ise Türk Ticaret Kanunu m. 824 ve devamı uyarınca emre yazılı havale sayılır. Belirli bir bedelin ödenmesi emri şarta bağlanamaz; emrin şarta bağlanması senedin kambiyo vasfını ortadan kaldırır. Poliçede lehtarın adı mutlaka yazılmalıdır; poliçe hamiline düzenlenemez. Düzenleme tarihinin gün, ay ve yıl olarak gösterilmesi ehliyetin ve vadenin tespiti için zorunludur. Düzenleme yeri yazılmamışsa keşidecinin adının yanındaki yer düzenleme yeri sayılır.
Poliçede muhatap senedi kabul etmedikçe poliçeden dolayı sorumlu tutulamaz. Muhatap, senedin ön yüzüne imza atarak kabul şerhini düştüğü anda borcun asıl muhatabı ve asıl borçlusu haline gelir. Poliçe, görüldüğünde ve görüldükten sonra vadeler de dahil olmak üzere dört farklı vade türünün uygulanabildiği senettir. Poliçenin ödenmemesi durumunda cirantalar gibi müracaat borçlularına başvurabilmek için noter aracılığıyla protesto çekilmesi zorunludur.
Bononun Hukuki Niteliği ve Mücerretlik İlkesi
Emre muharrer senet olarak da anılan bono, poliçedeki havale yapısından farklı olarak doğrudan doğruya bir ödeme vaadini içerir. Bonoyu tanzim eden taraf, poliçeyi kabul etmiş muhatap gibi senedin doğrudan asli borçlusudur. Altında yer alan temel sözleşme ilişkisinden soyut bir borç ikrarı barındırması sebebiyle, satış veya kira ilişkisinden kaynaklı malın teslim edilmediği yönündeki savunmalar senedi devralan iyiniyetli üçüncü kişilere karşı öne sürülemez. Ayrıca bonoda düzenleyenin bizzat kendisini lehtar olarak göstermesi hukuken mümkün değildir; senedin mutlaka bir başkasının emrine ya da adına düzenlenmesi gerekir.
Bonoda düzenleyenin el yazısı imzası zorunludur. İmza temsilci tarafından atılıyorsa temsil olunanı belirten açık bir ibare eklenmelidir. Bonoda özel bir kanun hükmü bulunmadıkça poliçe hükümleri tatbik edilir.
Çekin Ödeme Niteliği ve Karşılıksız Çek Hükümleri
Çek bir kredi aracı değil, ödeme vasıtasıdır. Bu niteliği sebebiyle çekte vade bulunmaz; muhatap bankaya ibraz edildiği anda, yani görüldüğünde ödenir. Çeke yazılan vade kayıtları veya faiz şartları hukuken yazılmamış sayılır. Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatabın mutlak surette bir banka olması gerekir; gerçek kişi üzerine çek keşide edilirse bu senet adi havale sayılır. Çekteki düzenleme tarihi; 10 gün, 1 ay veya 3 aylık ibraz süresinin başladığı andır. Modern çeklerde zorunlu bir unsur olan karekod aracılığıyla keşidecinin son 5 yıllık çek performans bilgisi görülebilir.
Çekin tedavül güvenliğini sağlamak adına özel kayıtlar düşülebilir. Çizgili çek, ödemenin sadece bir bankaya yapılmasını sağlayarak senedin çalınma riskini azaltır. Mahsup çeki ise paranın elden alınmasını engelleyip sadece hesaba geçirilmesini sağlar. Karşılıksız çek durumunda bankanın kanuni ödeme yükümlülüğü doğar. Keşideci bakımından ise adli para cezasıyla başlayan ve şikayet üzerine hapis riski doğuran bir yaptırım rejimi öngörülmüştür.
Kambiyo Senetlerinde Aval Güvencesi
Aval, kambiyo senetlerinde borcun teminat altına alınmasını sağlayan özel bir kambiyo teminatıdır. Aval beyanının kayıtsız şartsız olması zorunludur; şarta bağlanan aval beyanları geçersiz kabul edilir. Avalin kimin için verildiği açıkça belirtilmelidir; şayet belirtilmemişse aval kanunen keşideci için verilmiş sayılır. İmzaların bağımsızlığı ilkesi gereğince avalistin sorumluluğu bağımsızdır. Lehine aval verilen kişinin borcu şekil noksanlığı dışındaki ehliyetsizlik veya imza sahteliği gibi bir sebeple geçersiz olsa dahi avalist kendi beyanıyla bağlı kalır.
Avalist, lehine aval verdiği kişiyle birlikte hamile karşı müteselsilen sorumludur. Hamil, asıl borçluya başvurma zorunluluğu olmaksızın alacağını doğrudan avalistten talep edebilir. Senet bedelini ödeyen avalist, lehine aval verdiği kişiye ve bu kişinin senet uyarınca sorumlu olduğu müracaat borçlularına karşı rücu hakkına sahip olur.
Protesto Usulü, Senet İptali ve Zamanaşımı
Kambiyo senetlerinde cirantalar ve avalistler gibi müracaat borçlularına başvurabilmek için ödememe protestosu çekilmesi zorunludur. Vadeyi takip eden iki iş günü içinde ödememe protestosu çekilmemesi, hamilin müracaat haklarını hak düşümü sebebiyle kaybetmesine yol açar. Keşideci veya cirantalar senede masrafsız iade ya da protestosuzdur kaydı düşerek protesto külfetini kaldırabilir. Keşideci tarafından konulan muafiyet kaydı tüm imza sahiplerini korurken cirantanın koyduğu kayıt sadece o cirantayı bağlar.
Kambiyo senetlerinin zayi olması halinde iptal süreci çekişmesiz yargı usulüne tabidir. Mahkeme senedin kaybolduğu iddiasını ciddi bulursa borçluya ödeme yasağı koyar ve Ticaret Sicil Gazetesi ilanıyla bilinmeyen hamili ibraza davet eder. İptal kararı ile sadece senedin düzenleyen veya kabul eden muhatap gibi asıl borçlusuna karşı hak ileri sürülebilir. Cirantalar gibi müracaat borçlularına karşı hakların korunabilmesi için senedin fiziki varlığı ve protesto işlemlerinin tamamlanmış olması şarttır.
Kıymetli evrakta zamanaşımı süreleri borçlunun senetteki konumuna göre belirlenmiştir. Zamanaşımı süresi asıl borçluya karşı genellikle 3 yıl, müracaat borçlularına karşı 1 yıl ve senet bedelini ödeyen müracaat borçlusunun diğer borçlulara rücu davası için 6 aydır. Kanuni zamanaşımına uğrayan bir senet kambiyo vasfını yitirerek yalnızca bir yazılı delil başlangıcına dönüşür.
Pay ve Emtia Senetlerinin Özellikleri
Kıymetli evrak hukuku, para alacağı içeren kambiyo senetlerinin yanı sıra ortaklık ve eşya hukuku senetlerini de kapsar. Anonim şirket pay senetleri nama veya hamiline yazılı olabilir. Pay senetleri henüz bastırılmadan önce geçici olarak ilmühaber çıkarılabilir. Pay senedine bağlı kuponlar sahibine kâr payı, hazırlık dönemi faizi ve rüçhan hakkı sağlarken; talon yeni kupon tabakası alma yetkisi verir. Pay senedi bölünmez niteliktedir; ancak çıplak paylar üzerinde intifa veya rehin tesis edilebilir.
Türk Ticaret Kanunu m. 502 ve devamında düzenlenen intifa senetleri sahibine ortaklık sıfatı vermez; buna karşılık net kârdan pay alma, tasfiye bakiyesine katılma veya yeni çıkarılacak paylardan yararlanma hakkı sağlar. Emtia senetlerinde ise makbuz senedi tevdi edilen malın mülkiyetini, varant ise malın rehnedilme yetkisini temsil eder. Varantı ciro eden kişi malı fiziken hareket ettirmeden kredi kullanma imkanına kavuşur.
Bono üzerinde malın teslim edilmediği savunması hamile karşı ileri sürülebilir mi?
Bono altındaki temel borç ilişkisinden soyut bir borç ikrarı içerdiğinden, malın teslim alınmadığı savunması senedi devralan iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.
Poliçede muhatap kabul imzası atmadan borçlu sayılır mı?
Muhatap senedi kabul etmediği sürece poliçeden dolayı sorumlu tutulamaz; ancak senedin ön yüzüne kabul imzasını attığı anda borcun asıl borçlusu haline gelir.
Çeke vade tarihi veya faiz kaydı konulabilir mi?
Çek görüldüğünde ödenen bir ödeme vasıtası olduğundan vade içermez; çek üzerine yazılan vade kayıtları veya faiz şartları hukuken yazılmamış sayılır.
İki iş günü içinde ödememe protestosu çekilmezse ne olur?
Vadeyi takip eden iki iş günü içinde ödememe protestosu çekilmezse ve senette muafiyet kaydı bulunmuyorsa hamil, cirantalar gibi müracaat borçlularına karşı kambiyo hukukundan doğan haklarını hak düşümü sebebiyle kaybeder.
Zamanaşımına uğrayan kambiyo senedi tamamen hükümsüz mü kalır?
Zamanaşımına uğrayan kambiyo senedi kambiyo vasfını yitirir; ancak temel borç ilişkisinin varlığını ispata yarayan bir yazılı delil başlangıcı niteliği taşımaya devam eder.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy