Kıtasından veya görevi gereği bulunmak zorunda olduğu yerden izinsiz biçimde altı günden fazla uzaklaşan askeri şahıs, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası kapsamındadır. İzin, istirahat veya hava değişimi alarak ayrılan kişide ise, dönmesi gereken günden itibaren altı gün içinde özürsüz gelmeme ayrıca aranır ve aynı hapis aralığı uygulanır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına karşı, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 272. maddesinin üçüncü fıkrası saklı kalmak üzere istinaf yoluna başvurulabilir. Açıklanan veya yeni kurulan hükme itiraz edilebilir; itiraz mercii incelemesini 231. maddenin 11. fıkrasındaki koşullarla sınırlı yapar.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 66Kaynağı aç
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 231Kaynağı aç
İzinsiz uzaklaşmanın unsurları ve cezası
1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu'nun 66. maddesinin birinci fıkrası, aşağıda yazılı askeri şahıslar için bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası öngörür. (a) bendi bu kapsama, kıtasından veya görevi dolayısıyla bulunmak zorunda olduğu yerden izinsiz olarak altı günden fazla uzaklaşanları alır. Bentte aranan hususlar askeri şahıs olunması, ayrılmanın kıta ya da görev yeri bakımından gerçekleşmesi, uzaklaşmanın izinsiz olması ve sürenin altı günü aşmasıdır. Bent metninde ayrıca bir özür şartı yazmaz.
İzin, istirahat veya hava değişiminden dönmeme
Aynı fıkranın (b) bendi, (a) bendinden farklı bir durumu düzenler. Kıtadan veya görev yapılan yerden izin, istirahat ya da hava değişimi alarak ayrılan kişi, dönmek zorunda bulunduğu günden başlayarak altı gün içinde gelmezse ve gelmeme özürsüz ise birinci fıkradaki bir yıldan üç yıla kadar hapis kapsamına girer. Özürsüzlük bu bentte açıkça aranır. İki bentteki süre aynı altı gün olmakla birlikte, birinde izinsiz uzaklaşma, diğerinde izinli ayrılıştan sonra özürsüz dönmeme söz konusudur.
Cezanın iki yıldan aşağı inemeyeceği hâller
66. maddenin ikinci fıkrası, hapis cezasının iki yıldan aşağı olamayacağı üç hâli sınırlı olarak sayar. İlki, suçlunun silah, mühimmat, bunların teçhizatı veya nakil vasıtaları ile hayvanlardan birini ya da ordu hizmetine tahsis edilmiş herhangi bir şeyi beraberinde götürmesidir. İkincisi, suçlunun hizmet yaparken kaçmasıdır. Üçüncüsü, suçlunun mükerrir olmasıdır. İki yıllık alt sınır yalnız bu hâllere bağlanmıştır. Her izinsiz uzaklaşma veya her geç dönüş için cezanın iki yıldan başlayacağı bu fıkradan çıkmaz. Fıkra, birinci fıkradaki üst sınırı ayrıca değiştiren bir kural da yazmaz.
Seferberlikte mehil
66. maddenin üçüncü fıkrasına göre seferberlikte maddede yazılı mehiller yarıya indirilir. Hükmün konusu hapis cezasının yarıya indirilmesi değil, maddede yazılı mehillerin yarıya indirilmesidir. Sonuç seferberlik hâline bağlanmıştır.
Hapis cezasının ertelenmesi ve istisnaları
Türk Ceza Kanunu'nun hapis cezasının ertelenmesine ilişkin hükümleri askeri suçlar hakkında da uygulanır. Bu genel kural, 66. maddedeki fiile özgü bir erteleme yasağı içermez. Ertelemenin yapılamayacağı hâller 47. maddede ayrıca sıralanır.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 47Kaynağı aç
Sırf askeri suçlardan yapılan yargılama sonunda hükmolunan netice ceza üç ay veya daha fazla süreli hapis ise hapis cezası ertelenmez. Üç aylık eşik, netice cezaya ve sırf askeri suçtan yapılan yargılamaya bağlanmıştır. Aynı maddede, üç aylık eşikten ayrı bentler de ertelemeye engel sayılmıştır. Fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi, birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, birliğin muharebe hazırlığını veya etkinliğini zafiyete uğratması ya da büyük bir zarar meydana getirmesi bu bentlerden biridir. Fiilin savaş veya seferberlikte işlenmesi de ertelemeyi engeller. Daha önce sırf askeri bir suçtan mahkûm olunması ayrı bir engeldir. Bu bentler birbirinin yerine geçmez; disipline, güvenliğe, muharebe hazırlığına veya zarara ilişkin sonuçlar da aynı bent içinde seçenekli olarak yazılmıştır.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilen hükümde mahkûm olunan hapis cezasının ertelenememesi, askeri suçlara ilişkin erteleme düzeninden ayrı bir sınırdır. Bu sınır, açıklanması geri bırakılan hüküm bakımındandır. Kısa süreli olsa bile o hükümdeki hapis cezası seçenek yaptırımlara çevrilemez.
Kısa süreli hapiste seçenek yaptırımlar
Askeri mahkemeler ile adli yargı mahkemelerinin verdiği kısa süreli hapis cezası, iki kişi grubu yönünden seçenek yaptırıma çevrilebilir. 16/6/1927 tarihli ve 1076 sayılı Yedek Subaylar ve Yedek Askeri Memurlar Kanunu kapsamında askerlik yapan yükümlüler ile yükümlü erbaş ve erler hakkında çevirme, Türk Ceza Kanunu'nun 50. maddesinin birinci fıkrasında gösterilen seçenek yaptırımlara ilişkindir. Diğer askeri şahıslarda çevirme, aynı fıkranın (a), (b) ve (d) bentleriyle sınırlıdır. Metin çevirmeyi mümkün kılar; her kısa süreli hapis cezasının çevrilmesini zorunlu tutmaz.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. Ek 8Kaynağı aç
Kısa süreli hapis cezasının seçenek yaptırıma çevrilemeyeceği hâller ayrıca gösterilmiştir. Sırf askeri suçlardan yapılan yargılama sonunda hükmolunan netice ceza dört ay veya daha fazla süreli hapis ise çevirme yapılamaz. Dört aylık eşik, ertelemeye ilişkin üç aylık eşikten ayrı bir hükümde yer alır ve seçenek yaptırıma ilişkindir. Fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi, birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, birliğin muharebe hazırlığını veya etkinliğini zafiyete uğratması ya da büyük bir zarar meydana getirmesi de çevirmeye engeldir. Fiilin savaş veya seferberlikte işlenmesi aynı yasağın kapsamındadır. Bu hâller dört aylık eşikten ayrı düzenlenmiştir.
1076 sayılı Kanun hükümlerine göre askerlik hizmetini yerine getiren yükümlüler ile yükümlü erbaş ve erler hakkında, kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırımların yerine getirilmesi askerlik hizmetlerinin sonuna bırakılır. Sonraya bırakılan, hapis cezasının kendisi değil, yalnız bu kişilere uygulanan seçenek yaptırımların yerine getirilmesidir.
Önödemenin uygulanmadığı hâller
Ek 8. madde, sırf askeri suçlar ile hapis cezasının üst sınırı üç ayı geçen askeri suçlar hakkında önödeme hükümlerinin uygulanmayacağını düzenler. Hüküm bu iki grubu birlikte sayar. Fıkra, 66. maddedeki fiili adıyla anmaz.
Genel hükümlere ilişkin geçiş kuralı
Ek 10. maddeye göre, bu kanunda ve diğer ilgili kanunlarda gerekli değişiklikler yapılıncaya kadar, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun Birinci Kitabındaki düzenlemeler bakımından ek 8 ve ek 9. maddeler ile 477 sayılı Disiplin Mahkemeleri Kuruluşu, Yargılama Usulü ve Disiplin Suç ve Cezaları Hakkında Kanun'un 63. maddesinin ikinci fıkrası uygulanmaya devam eder. Ek 10 metninde ayrıca bir iptal kaydı bulunur. Kayıt, kaldırılan hükmün içeriğini madde içinde göstermez.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 50Kaynağı aç
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması
Sanığa yüklenen suç nedeniyle yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası ise mahkeme, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verebilir. Uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. Geri bırakma, müsadere hükümleri dışında, kurulan hükmün sanık hakkında hukuki sonuç doğurmaması anlamına gelir. Bu bir imkândır; mahkemenin her olayda geri bırakma kararı vermesi zorunlu değildir. Aranan ölçü, yargılama sonunda hükmolunan cezadır.
Karar verilebilmesi için üç koşul birlikte aranır. Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olması gerekir. Mahkeme, sanığın kişilik özelliklerini ve duruşmadaki tutum ile davranışlarını göz önünde bulundurarak yeniden suç işlemeyeceği yönünde kanaate varmalıdır. Suç nedeniyle mağdurun veya kamunun uğradığı zarar da aynen iade, suçtan önceki hâle getirme ya da tazmin yoluyla tamamen giderilmiş olmalıdır.
231. maddenin hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümleri, Anayasa'nın 174. maddesinde koruma altına alınan inkılap kanunlarında yer alan suçlar hakkında uygulanmaz.
Geri bırakılan hükümde yaptırım ve taksit
Açıklanması geri bırakılan hükümdeki hapis cezası ertelenemez. Ceza kısa süreli olsa dahi seçenek yaptırımlara çevrilemez. Altıncı fıkranın (c) bendindeki zarar giderme koşulu derhal yerine getirilemezse, sanığın mağdura veya kamuya verdiği zararı denetim süresince aylık taksitlerle tamamen ödemesi koşuluyla da geri bırakma kararı verilebilir. Taksit imkânı yalnız bu koşulun derhal yerine getirilememesine bağlanmıştır.
Denetim süresi ve denetimli serbestlik
Geri bırakma kararı verilmesi hâlinde sanık beş yıl süreyle denetim süresine tabi tutulur. Bu süre içinde kişi hakkında kasıtlı bir suç nedeniyle yeniden hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilemez. Denetim süresi içinde dava zamanaşımı durur.
Mahkeme, denetim süresinin içinde ve bir yıldan fazla olmamak üzere kendisinin belirleyeceği süreyle denetimli serbestlik tedbirine karar verebilir. Sanığın meslek veya sanat sahibi olmaması hâlinde, meslek veya sanat edinmesini sağlamak amacıyla bir eğitim programına devam etmesi kararlaştırılabilir. Meslek veya sanat sahibi olması hâlinde, bir kamu kurumunda ya da aynı meslek veya sanatı özel olarak icra eden bir başka kişinin gözetimi altında ücret karşılığında çalıştırılması kararlaştırılabilir. Belli yerlere gitmesinin yasaklanması, belli yerlere devam etmekle yükümlü kılınması veya takdir edilecek başka bir yükümlülüğün yerine getirilmesi de mümkündür. Metin bu tedbirleri zorunlu kılmaz.
Denetim süresinin sonuçları
Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmemesi ve denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere uygun davranılması hâlinde, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılır ve davanın düşmesine karar verilir. Düşme, iki koşulun birlikte gerçekleşmesine bağlıdır.
Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmesi veya denetimli serbestlik yükümlülüklerine aykırı davranılması hâlinde mahkeme hükmü açıklar. Yükümlülüklerini yerine getiremeyen sanık bakımından mahkeme, durumu değerlendirerek cezanın yarısına kadar belirleyeceği bir kısmının infaz edilmemesine karar verebilir. Koşulları varsa hükümdeki hapis cezasının ertelenmesine veya seçenek yaptırımlara çevrilmesine karar vererek yeni bir mahkûmiyet hükmü de kurabilir. Yeni hüküm her açıklamada kurulmaz. Erteleme ve seçenek yaptırım, koşulların varlığına bağlıdır.
Bildirim, itiraz, istinaf ve temyiz
Duruşma sonunda hazır bulunan sanığa, başvurabileceği kanun yolları, mercii ve süre bildirilir.
Açıklanan veya yeni kurulan hükme itiraz edilebilir. İtiraz mercii ancak 231. maddenin 11. fıkrasındaki koşullarla sınırlı bir değerlendirme yapabilir.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Bu imkân, 272. maddenin üçüncü fıkrasındaki hükümler saklı tutularak tanınmıştır. Bölge adliye mahkemesinin verdiği kararlar hakkında 286. madde hükümleri uygulanır. Geri bırakma kararını ilk derece mahkemesi sıfatıyla bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay vermişse temyiz yoluna gidilebilir. Temyizde de 272. maddenin üçüncü fıkrası saklıdır. İstinaf ve temyiz incelemesi, karar ile hükmü usule ve esasa ilişkin hukuka aykırılıklar yönünden ele alır.
Geri bırakma kararı, bu kararlara özgü bir sisteme kaydedilir. Kayıt ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olması ve istemin Cumhuriyet savcısı, hâkim ya da mahkemeden gelmesi hâlinde kullanılabilir. Kullanım, maddede belirtilen amaçla sınırlıdır.
Sık sorulan sorular
İzinsiz uzaklaşma kaç günü aşınca cezalandırılır?
Kıtasından veya görevi gereği bulunması zorunlu yerden izinsiz uzaklaşma altı günü aştığında 66. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamına girer. Bu fıkradaki ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Bentte özür şartı yazmaz.
İzinden geç dönmek hangi şartla cezalandırılır?
İzin, istirahat veya hava değişimiyle ayrılan kişi, dönmesi gereken günden itibaren altı gün içinde özürsüz gelmezse 66. maddenin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamına girer. Ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Özürsüzlük bu bentte aranır.
Hapis cezası hangi hâllerde iki yıldan aşağı olamaz?
Silah, mühimmat, bunların teçhizat veya nakil vasıtaları ile hayvanlardan birinin ya da ordu hizmetine tahsis edilen bir şeyin beraber götürülmesi, hizmet sırasında kaçma veya mükerrerlik hâlinde hapis cezası iki yıldan aşağı olamaz. Alt sınır yalnız bu üç hâle bağlanmıştır.
Seferberlikte altı günlük mehil değişir mi?
Seferberlikte 66. maddede yazılı mehiller yarıya indirilir. İndirim hapis cezasına değil, maddede yazılı mehillere ilişkindir.
Askeri suçlarda hapis cezası ertelenir mi?
Türk Ceza Kanunu'nun erteleme hükümleri askeri suçlarda da uygulanır. Sırf askeri suç yargılamasında netice ceza üç ay veya daha fazla hapis ise erteleme yapılmaz. Ağır disiplin ihlali, birliğin güvenliği, muharebe hazırlığı veya etkinliği üzerindeki sonuçlar, büyük zarar, savaş veya seferberlik ve önceki sırf askeri suç mahkûmiyeti de ertelemeye engeldir.
Kısa süreli hapis seçenek yaptırıma çevrilebilir mi?
Kısa süreli hapis, 1076 sayılı Kanun kapsamındaki yükümlüler ile yükümlü erbaş ve erler hakkında Türk Ceza Kanunu'nun 50. maddesinin birinci fıkrasındaki seçenek yaptırımlara çevrilebilir. Diğer askeri şahıslarda çevirme (a), (b) ve (d) bentlerine ilişkindir. Sırf askeri suçta netice ceza dört ay veya daha fazla hapis ise çevirme yapılamaz. Fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi, birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, birliğin muharebe hazırlığını veya etkinliğini zafiyete uğratması ya da büyük bir zarar meydana getirmesi de çevirmeye engeldir. Fiilin savaş veya seferberlikte işlenmesi aynı yasağın kapsamındadır.
Geri bırakma kararına karşı hangi yol kullanılır?
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına, 272. maddenin üçüncü fıkrası saklı kalmak üzere istinaf yoluna başvurulabilir. Açıklanan veya yeni kurulan hükme ise itiraz edilir. İtiraz mercii incelemesini 231. maddenin 11. fıkrasındaki koşullarla sınırlı yapar.
Denetim süresi sonunda dava düşer mi?
Beş yıllık denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmez ve denetimli serbestlik yükümlülüklerine uyulursa, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir. Kasten yeni suç veya yükümlülüğe aykırılık hâlinde mahkeme hükmü açıklar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy