İş ilişkisi içinde ortaya çıkan fikri üründe sonuç, ürünün türüne göre değişir. Özel sözleşme veya işin mahiyeti aksini göstermedikçe, memur, hizmetli ve işçilerin görevlerini yerine getirirken oluşturdukları eserlerdeki hakları onları çalıştıran veya atayan kişiler kullanır. Çalışanın işletmede yükümlü olduğu faaliyetten doğan ya da iş ilişkisi sırasında büyük ölçüde işletmenin deneyimine ve çalışmalarına dayanan tasarımda, aynı istisna yoksa hak sahibi işverendir. Hizmet buluşlarında işçinin ve işverenin hakları, bu hakların kazanılması ve diğer sınai ile fikri mülkiyet hakları özel kanun hükümlerine bırakılmıştır.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 18Kaynağı aç
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 73Kaynağı aç
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 427Kaynağı aç
Hizmet sözleşmesinin kapsamı
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 393. maddesi hizmet sözleşmesini, işçinin işverene bağımlı biçimde belirli ya da belirsiz süreyle iş görmeyi, işverenin ise buna karşılık zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlenmesi olarak tanımlar.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 393Kaynağı aç
İşçinin işverene bir hizmeti kısmi süreli olarak düzenli biçimde yerine getirmeyi üstlendiği sözleşmeler de hizmet sözleşmesidir.
Genel hizmet sözleşmesine ilişkin hükümler, kıyas yoluyla çıraklık sözleşmesine de uygulanır; özel kanun hükümleri saklıdır.
İş sırasında meydana getirilen eserler
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 18’e göre mali hakları kullanma yetkisi münhasıran eser sahibine aittir. Maddenin devamı, memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler için ayrıca bir kullanma düzeni öngörür.
Bu kullanma düzeni her durumda kendiliğinden işlemez. Taraflar arasındaki özel sözleşme veya işin mahiyeti aksini ortaya koyuyorsa, memur, hizmetli ve işçilerin görev sırasında oluşturduğu eserlerdeki haklar onları çalıştıran veya atayan kişilere bırakılmaz. Aksi anlaşılmıyorsa kullanma yetkisi bu kişilere aittir. Aynı kural, tüzel kişilerin uzuvları için de geçerlidir.
Bir eserin yapımcısı veya yayımcısı, ancak eserin sahibi ile yapacağı sözleşmeye göre mali hakları kullanabilir.
Çalışan tasarımlarında hak sahipliği
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 73. maddesinin birinci fıkrası, özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça işvereni hak sahibi kabul eder. Bu sonuç, çalışanın işletmede yükümlü olduğu faaliyet nedeniyle gerçekleştirdiği tasarımlar ile iş ilişkisi sırasında büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak yaptığı tasarımlar için geçerlidir.
Birinci fıkranın dışında kalan tasarımlarda sonuç farklıdır. Çalışan, işyerindeki genel faaliyet konusuna ilişkin bilgi ve araçlardan yararlanarak böyle bir tasarım yapmışsa işveren ancak talep etmesi halinde hak sahibi olur. Talep bulunmadıkça bu fıkraya göre hak sahipliği doğmaz.
Hizmet ilişkisi dışında kalan iş görme sözleşmeleriyle yapılan tasarımlarda hak sahibi, kanunun doğrudan belirlediği bir kişi değil, tarafların aralarında kurduğu sözleşmenin hükümlerine göre belirlenir.
Tasarım bedeli ve gelir paylaşımı
Çalışanın, 6769 sayılı Kanun m. 73/2 kapsamında yaptığı tasarımın önemi dikkate alınarak tespit edilecek bir bedeli isteme hakkı vardır. Taraflar bu bedel konusunda anlaşamazsa bedel mahkeme tarafından tespit edilir.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 74Kaynağı aç
6769 sayılı Kanun m. 73/3 kapsamında öğretim elemanlarınca gerçekleştirilen tasarımlardan elde edilen gelirin yükseköğretim kurumu ve tasarımcı arasındaki paylaşımını, tasarımcıya gelirin en az yarısı verilecek şekilde ilgili yükseköğretim kurumunun yönetim kurulu belirler.
Öğrenci, stajyer ve öğretim elemanı tasarımları
Çalışanların tasarımlarına ilişkin hükümler; öğrenci tasarımlarına, ücretsiz olarak belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerlerin tasarımlarına ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu m. 3/1-(l) bendinde belirtilen öğretim elemanlarının bilimsel çalışmalar veya araştırmalar sonucunda gerçekleştirdiği tasarımlara da uygulanır.
Hizmet buluşları
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 427. maddesi, hizmet buluşları bakımından işçinin ve işverenin haklarını, bu hakların kazanılmasını ve diğer sınai ile fikri mülkiyet haklarını ayrıca düzenlemez. Bu konular için özel kanun hükümlerinin uygulanacağını belirtir.
Sık sorulan sorular
İşçinin iş sırasında yaptığı eseri kim kullanır?
Özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki hakları bunları çalıştıran veya tayin edenler kullanır. Tüzel kişilerin uzuvları hakkında da aynı kural uygulanır.
Mali hakları kullanma yetkisi kime aittir?
Esas olarak eser sahibine aittir; ancak bu sonuç her durumda mutlak değildir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun 18. maddesi mali hakları kullanma yetkisini eser sahibine bırakırken, özel sözleşme veya işin mahiyeti aksini göstermedikçe memur, hizmetli ve işçilerin görev sırasında oluşturduğu eserlerdeki hakların onları çalıştıran ya da atayan kişilerce kullanılacağını da düzenler.
Yapımcı mali hakları sözleşmesiz kullanabilir mi?
Hayır. Bir eserin yapımcısı veya yayımcısı, mali hakları ancak eserin sahibiyle yapacağı sözleşmeye göre kullanabilir.
Çalışanın tasarımında hak sahibi kimdir?
Özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, yükümlü olunan faaliyet gereği ya da iş ilişkisi sırasında büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak yapılan tasarımın hak sahibi işverendir. Birinci fıkra dışındaki ve işyerindeki genel faaliyet konusu bilgi ve araçlardan yararlanılarak yapılan tasarımda işveren, talep etmesi hâlinde hak sahibi olur.
Çalışan tasarımı için bedel istenebilir mi?
Çalışanın 6769 sayılı Kanun m. 73/2 kapsamında yaptığı tasarım için, tasarımın önemi dikkate alınarak belirlenecek bir bedeli isteme hakkı vardır. Taraflar anlaşamazsa bedeli mahkeme tespit eder.
Öğretim elemanının tasarım geliri nasıl paylaşılır?
73. maddenin üçüncü fıkrası kapsamındaki öğretim elemanı tasarımlarında paylaşım, tasarımcıya gelirin en az yarısı verilecek şekilde ilgili yükseköğretim kurumunun yönetim kurulunca belirlenir.
Hizmet buluşunda hangi hüküm uygulanır?
Hizmet buluşları üzerindeki işçi ve işveren hakları, bu hakların kazanılması ve diğer sınaî ve fikrî mülkiyet hakları konusunda özel kanun hükümleri uygulanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy