Kanuni Hak Sahipliği ve Mali Hakları Kullanma Yetkisi
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 18/2 uyarınca memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar, aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça bunları çalıştıran veya tayin edenlerce kullanılır. Kanun gereğince işverene tanınan mali hakları kullanma yetkisi mutlak bir hak niteliğindedir ve herkese karşı ileri sürülebilir. Bu kanuni intikal sebebiyle, taraflar arasında aksine bir anlaşma olmadığı sürece FSEK m. 52 hükmünde düzenlenen yazılı devir sözleşmesine gerek duyulmaksızın mali hakları kullanma yetkisi işverene geçer.
Kuralın Uygulama Alanı ve Kapsamındaki Kişiler
İşverenin çalışan tarafından yaratılan eserden doğan hakları kullanma yetkisi yalnızca iş sözleşmesi kapsamındaki işçilerle sınırlı değildir. Bu düzenleme; tüzel kişilerin organları, serbest çalışanlar ve sipariş üzerine eser meydana getiren kişiler ile benzeri kişilerin ürettiği eserler bakımından da geçerlilik taşır.
Özel Sözleşme ve İşin Niteliğinden Kaynaklanan İstisnalar
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 18/2 kapsamında belirlenen kural emredici nitelikte değildir. İşveren ile çalışan aralarında yapacakları özel bir sözleşmeyle veya ifa edilen işin niteliği gereğince, eserden doğan mali hakların çalışan tarafından kullanılacağını serbestçe kararlaştırabilirler.
Karşılaştırmalı Hukukta Eser Sahipliği Sistemleri
Çalışanların fikri üretimlerine ilişkin uluslararası düzenlemelerde iki temel yaklaşım öne çıkar. İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri, Avustralya ve Japonya gibi Anglo-Sakson hukuk sistemini uygulayan ülkelerde iş ilişkisi kapsamında üretilen eserler üzerindeki eser sahipliğinin işverene ait olacağını öngören kural benimsenmiştir. Kıta Avrupası hukukunu uygulayan ülkelerde ve Çin'de ise aksi kabul edilerek eserin sahibinin çalışan olduğu öngörülmüş; işveren yararına kullanma hakkı tesis eden kanuni sınırlamalar getirilmiştir.
İşçinin ürettiği eserin mali haklarını kullanma yetkisi kime aittir?
Aralarındaki sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça işçilerin görevlerini yaparken meydana getirdikleri eserlerin mali haklarını kullanma yetkisi 5846 sayılı FSEK m. 18/2 gereğince işverene aittir ve mutlak hak teşkil eder.
İşverenin mali hakları kullanabilmesi için yazılı devir sözleşmesi şart mıdır?
Kanundan doğan yetki uyarınca, taraflar arasında aksine bir sözleşme bulunmadığı sürece FSEK m. 52'de öngörülen yazılı devir sözleşmesi yapılmaksızın mali hakları kullanma yetkisi işverene geçer.
Serbest çalışanların veya sipariş üzerine çalışanların eserlerinde hak durumu nedir?
Tüzel kişilerin organları, serbest çalışanlar ve sipariş üzerine çalışanların meydana getirdiği eserler üzerinde de işverenin hakları kullanma yetkisi kuralı uygulanır.
Çalışan ile işveren mali hakların çalışanda kalmasını kararlaştırabilir mi?
Evet, işveren ile çalışan kendi aralarında yapacakları sözleşmeyle veya işin niteliği doğrultusunda mali hakların çalışan tarafından kullanılmasını kararlaştırabilir.
Anglo-Sakson ve Kıta Avrupası sistemleri eser sahipliğine nasıl yaklaşır?
Anglo-Sakson sisteminde iş ilişkisinde üretilen eserlerin sahipliği işverene ait sayılırken, Kıta Avrupası sisteminde eser sahibinin çalışan olduğu kabul edilmekte ve işverene hakları kullanma yetkisi tanınmaktadır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy