İş Kanunu Kapsamında Çalışma Süreleri ve Yasal Sınırlar

Haftalık ve Günlük Azami Çalışma Süreleri

4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesinin birinci fıkrasına göre genel bakımdan haftalık normal çalışma süresi en çok 45 saattir. Sözleşmeyle aksi kararlaştırılmadığı takdirde bu süre işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi ise kanun gereği günde en çok 7,5 saat ve haftada en çok 37,5 saat olarak sınırlandırılmıştır.

Haftalık normal çalışma süresi, tarafların anlaşmasıyla, günde 11 saati aşmamak koşuluyla haftanın çalışılan günlerine farklı dağıtılabilir. Bir ölçüye göre normal çalışma ve fazla çalışmanın toplamı günde 11 saati geçemez; işveren, işçiden bir gün içinde 11 saati aşacak şekilde çalışmasını talep edemez. Diğer ölçüye göre turizm, özel güvenlik ve sağlık gibi işin kesintisiz sürdüğü sektörlerde günlük süre aşılabilir ve bu durumda fazla mesai ücreti ödenir. Ani arıza veya doğal afet gibi olağanüstü ya da acil bir durumda, çalışanın onayıyla çalışma süresi geçici olarak artırılabilir. Bu ölçüler yan yana bırakıldığında günlük 11 saat, her çalışma için mutlak bir üst sınır veya her durumda aşılan bir süre olarak tek sonuca bağlanamaz.

Denkleştirme Esası ve Sektörel Uygulamalar

4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, günde 11 saati aşmamak koşuluyla haftanın çalışılan günlerine farklı şekilde dağıtılabilir. Bu hâlde iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar artırılabilir. Turizm sektöründe dört aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık çalışma süresini aşamaz; denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleriyle altı aya kadar artırılabilir. Denkleştirme uygulaması işçinin onayı alınmadan yapılamaz.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin birinci fıkrası uyarınca denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık iş süresini aşmamak koşuluyla, bazı haftalarda toplam 45 saat aşılsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz ve bu dönemler daha az çalışılan sürelerle dengelenir.

Gece Dönemi, Gece Çalışması Sınırları ve Posta Düzeni

4857 sayılı İş Kanunu'nun 69. maddesine göre çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her hâlde en fazla 11 saat süren dönemdir. Gece çalışmasının daha zor olacağı göz önünde bulundurularak günlük gece çalışması 7,5 saati geçemez. 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.

İş Kanunu'nun 69. maddesinin üçüncü fıkrasındaki istisna uyarınca turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu kapsamında petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetlerinde yürütülen işlerde, işçinin yazılı onayı alınmak koşuluyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.

Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları kullanılan işyerlerinde, bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçiler izleyen çalışma haftasında gündüz çalıştırılarak postalar sıraya konur; vardiyalarda iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir. Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.

Fazla Çalışma, Fazla Sürelerle Çalışma ve Serbest Zaman Hakkı

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak adlandırılır. Fazla çalışma yapılabilmesi için işçinin onayının alınması gerekir ve yapılan her bir saat fazla çalışma için işçiye saatlik normal ücretinin yüzde elli fazlası ödenir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesine göre bir işçinin yapabileceği fazla çalışma süresi yılda 270 saatten fazla olamaz.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, kararlaştırılan haftalık süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılır.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. İşçi fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında ise bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak talep edebilir. Bu serbest zaman hakkı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve işçinin ücretinde herhangi bir kesinti yapılmaksızın kullandırılır.

Fazla Çalışma Yasakları ve Korunan Çalışan Grupları

İş Kanunu'nun 41. maddesinin altıncı fıkrası gereğince sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Ayrıca Kanun'un 42. ve 43. maddelerinde düzenlenen zorunlu ve olağanüstü hâller dışında, yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılması kanunen yasaktır.

Gebe kadın işçilerin günde 7,5 saatten fazla çalıştırılması yasaktır. Bununla birlikte kısmi süreli çalışanlara, 18 yaşını doldurmamış personele ve sağlık durumunun fazla çalışmaya elvermediğini sağlık raporuyla belgeleyen işçilere fazla mesai yaptırılamaz.

Telafi Çalışması ve Çalışma Süresinin Hesaplanması

Telafi çalışması işverenin talebi ve işçinin rızasıyla yürütülür. Telafi çalışması yapılırken haftalık 45 saatlik ve günlük 11 saatlik çalışma sınırlarının aşılmaması zorunludur. İşçi önceden eksik kalan süreleri telafi amacıyla tamamladığı için bu çalışmalar karşılığında fazla mesai ücreti ödenmez; ayrıca telafi çalışması işçinin yıllık izin hakkından mahrum kalmasına yol açamaz.

İşçinin fiilen çalıştığı sürenin yanı sıra işin icrası için yaptığı hazırlıklar, taşıma faaliyetleri, işyerinde yer değiştirme süreleri ve iş ediminin ifası için başka bir lokasyona sevk edilme süreçleri bizzat çalışma süresinden sayılır. Buna karşılık öğle tatili gibi ara dinlenmeleri, çalışılmayan ulusal bayram ve genel tatil günleri, personelin işe gidiş ve dönüşte yolda geçirdiği süreler ile kişisel işlerine ayırdığı zaman dilimleri çalışma süresine dahil edilmez.

Ara Dinlenmeleri, Tatil Ücretleri ve Kısmi Çalışma

İşçilere, günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında, o yerin gelenekleri ve işin gereğine göre ayarlanmak üzere ara dinlenmesi verilir. Dört saat veya daha kısa süreli işlerde bu süre 15 dakika, dört saatten fazla ve 7,5 saate kadar (7,5 saat dâhil) süreli işlerde 30 dakika, 7,5 saatten fazla süreli işlerde 60 dakikadır. Bu dinlenme süreleri en az olup aralıksız verilir. İklim, mevsim, o yerdeki gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmelerle aralı kullandırma da kararlaştırılabilir. Çalışma süresi altı saati aşıyorsa dinlenmenin aralıksız verilmesi gerektiği yönündeki ölçü, sözleşmeyle aralı kullandırmayla tek bir zorunlu yönteme bağlanmaz. Ara dinlenmesi, işyerindeki işçilere aynı saatte veya değişik saatlerde kullandırılabilir. İşçi bu sürede iş yapamaz ve başka bir işte çalıştırılamaz. Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz ve ücretli değildir.

İşçiler ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalıştıklarında o günkü normal çalışma ücretine ilaveten yüzde yüz fazla ücret alırlar; bu sayede çalışılan gün iki katı üzerinden ücretlendirilir.

Tam süreli iş sözleşmesiyle yapılan emsal çalışmanın üçte ikisi olan 30 saate kadar süren çalışmalar kısmi süreli çalışma kabul edilir. Kısmi süreli çalışan işçinin ücrete ilişkin bölünebilir hak ve menfaatleri, tam süreli çalışana göre çalıştığı süreyle orantılı olarak ödenir.

Çalışma Süresi Uyuşmazlıklarında Dava Şartı Arabuluculuk

İş yerinde çalışma sürelerinin ihlalinden doğan işçi-işveren uyuşmazlığının mahkemeye taşınabilmesi için zorunlu arabuluculuğa başvurulması dava şartıdır. Taraflar arabuluculukta anlaşamazsa, düzenlenen arabuluculuk anlaşamama tutanağı ile yetkili iş mahkemesinde dava açabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy