4857 sayılı İş Kanunu zorlayıcı sebeplerin iş ilişkisine yansımalarını muhtelif hükümlerinde düzenlemiş, ancak bu kavram için doğrudan bir tanım getirmemiştir. Kavramsal çerçeve, Kısa Çalışma ve Kısa Çalışma Ödeneği Hakkında Yönetmelik kapsamında ele alınmış olup işverenin yönetim alanının dışında kalan, önceden öngörülemeyen ve giderilmesi mümkün olmayan dış etkenli dönemsel koşullar ile deprem, sel, yangın, salgın hastalık veya seferberlik gibi çalışmanın geçici süreyle kısmen ya da tamamen durmasına yahut azaltılmasına yol açan durumlar zorlayıcı neden sayılmıştır.
Zorlayıcı Nedenin İş Sözleşmesine Etkisi ve Askı Hali
İş hukukunda ortaya çıkan zorlayıcı nedenler kural olarak iş sözleşmesini kendiliğinden sona erdirmez. Zorlayıcı neden geçici bir ifa imkânsızlığına yol açtığında, bu durum iş sözleşmesi bakımından askıya alıcı bir neden olarak değerlendirilir. Askı sürecinde iş akdi hukuki varlığını sürdürür; ancak işçinin iş görme ve işverenin ücret ödeme borcu başta olmak üzere tarafların sözleşmeden doğan temel borçları bu süre zarfında ertelenir.
İşçi ve İşverenin Haklı Nedenle Fesih Yetkisi
4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesinin birinci fıkrasının (III) numaralı bendi gereğince, işçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıktığında işçi, süresi belirli olsun veya olmasın iş sözleşmesini bildirim süresini beklemeksizin derhal feshedebilir. İş Kanunu'nun 25. maddesinin birinci fıkrasının (III) numaralı bendinde ise işçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması halinde, işverenin süresi belirli olsun veya olmasın iş sözleşmesini bildirim süresini beklemeksizin haklı nedenle derhal feshedebileceği öngörülmüştür.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 24Kaynağı aç
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 25Kaynağı aç
Bu çerçevede, idari tedbirler sonucunda işyerinin zorunlu olarak kapatılması işyerinde meydana gelen zorlayıcı neden kapsamında görülürken; 65 yaş ve üzeri veya kronik hastalığı bulunan işçinin sokağa çıkma yasağına tabi olması ise işçinin çevresinde ortaya çıkan zorlayıcı neden olarak değerlendirilir.
Zorlayıcı nedenlerin varlığı halinde kanunun tanıdığı fesih hakkı kullanılırken dürüstlük kuralı ve feshin son çare olması ilkesi gözetilmelidir. Bununla birlikte, iş sözleşmesi 4857 sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesindeki zorlayıcı nedene dayanılarak feshedilen işçi, feshin bu maddedeki sebeplere uygun olmadığı iddiasıyla aynı Kanun'un 18, 20 ve 21. maddeleri çerçevesinde yargı yoluna başvurma hakkına sahiptir.
Bekleme Süresinde Yarım Ücret ve Hafta Tatili
4857 sayılı İş Kanunu'nun 40. maddesi uyarınca, Kanun'un 24 ve 25. maddelerinin (III) numaralı bentlerindeki haller sebebiyle faaliyette bulunamayan ya da iş verilemeyen işçiye azami bir haftalık bekleme süresince her gün için yarım yevmiye tutarında ödeme yapılır. Kanun'un 46. maddesi uyarınca, zorlayıcı nedenlerle işyerinde faaliyette bulunulmayan günler karşılığında tahakkuk ettirilen bu yarım ücret hafta tatili günü bakımından da geçerli kabul edilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 40Kaynağı aç
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 46Kaynağı aç
Fazla Çalışma, Telafi Çalışması ve Yıllık İzin Hesabı
Zorlayıcı sebeplerin varlığı halinde, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 42. maddesi uyarınca işyerinin olağan işleyişini temin edecek sınırı aşmamak kaydıyla personelin bir bölümüne veya tamamına fazla çalışma yaptırılabilir; bu halde çalışanlara elverişli bir dinlenme süresinin tanınması zorunlu olup Kanun'un 41. maddesinin ilk üç fıkrası hükümleri uygulanır. Öte yandan Kanun'un 64. maddesi doğrultusunda, zorunlu nedenlerle işin durması ya da olağan çalışma sürelerinin mühim ölçüde altında kalınması durumlarında işveren dört ay içerisinde telafi çalışması yaptırabilir ve Cumhurbaşkanı bu telafi süresini iki katına kadar artırabilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 64Kaynağı aç
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 42Kaynağı aç
Zorlayıcı nedenlerle işyerinde faaliyetin kesintisiz bir haftadan uzun süreyle tatil edilmesi durumunda, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 55. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi gereğince, işçinin yeniden işe başlaması koşuluyla çalışılmadan geçen sürenin on beş günü yıllık ücretli izin hakkının hesabında çalışılmış gibi değerlendirilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 55Kaynağı aç
Dönemsel Düzenlemeler ve Fesih Kısıtlamaları
Salgın gibi olağanüstü dönemlerde istihdamı korumak adına geçici kanuni sınırlamalar getirilebilmektedir. Nitekim 7244 sayılı Kanun ile 17.04.2020 tarihinden itibaren 4857 sayılı Kanun kapsamındaki ve dışındaki bütün işçiler için ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller haricinde iş sözleşmesinin işveren tarafından feshi üç ay süreyle yasaklanmış, işverene tek taraflı ücretsiz izin yetkisi verilmiş ve Cumhurbaşkanına bu fesih yasağı süresini altı aya kadar uzatma yetkisi tanınmıştır.
Zorlayıcı neden iş sözleşmesini doğrudan sona erdirir mi?
Zorlayıcı neden kural olarak iş sözleşmesini kendiliğinden sona erdirmez; geçici bir ifa imkânsızlığı meydana getirdiği durumlarda sözleşmeyi askıya alır ve tarafların temel borçları bu süre boyunca ertelenir.
Zorlayıcı sebeple çalışılmayan günlerde ücret ödenir mi?
Zorlayıcı sebepler dolayısıyla çalışamayan veya çalıştırılmayan işçiye bir haftaya kadar olan bekleme süresi içinde her gün için yarım ücret ödenir ve bu ödeme hafta tatili gününü de kapsar.
İşveren zorlayıcı sebeple sözleşmeyi ne zaman feshedebilir?
İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan bir zorlayıcı sebebin ortaya çıkması halinde, işveren sözleşmeyi bildirim süresini beklemeksizin derhal ve haklı nedenle feshedebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy